ततः मधु-घृत-दधिभिः सह शुभैः शब्दैः ब्राह्मणान् सम्यक्-संयोज्य, रामस्य वनगमनाय मङ्गलानि मन्त्रयामासुः। अनन्तरं रामस्य महात्मनः जननी कौसल्या ब्राह्मणप्रमुखाय यथेष्टं दक्षिणां दत्त्वा, राघवाय इदं वचः उवाच—“यद् वरं सहस्राक्षस्य देवानां पूजितस्य वृत्रवधे अभवत्, स एव ते वरः भवतु। यः वरः विनतया सुपर्णाय सोमार्थिनि दत्तः, स ते वरः भवतु। यः वरः अदित्या वज्रधरे सुरासुरे अमृतसम्भवे दत्तः, स एव ते वरः भवतु। यः वरः अनपमप्रभस्य विष्णोः त्रिषु विक्रमेभ्यः अभूत्, स एव ते वरः भवतु। मुनयः, समुद्राः, द्वीपाः, वेदाः, लोकाः, दिशः च, हे महाबाहो, तव मङ्गलानि कुर्युः।” एवं पुत्रस्य शेषक्रियाः सम्पाद्य, सा दीप्तिमती कौसल्या सुरभिद्रव्यैः विशालाक्षं रामं अभ्यञ्जयत्। कौसल्या उत्तमसिद्धौषधिभिः, मन्त्रैः समन्वितैः, रामस्य रक्षार्थं विधिवत् क्रियाम् अकरोत्। शोकवशेन अपि, सा हृष्टवद् वचः उवाच, तस्य हृदये स्थितं दुःखं न प्रकाशयन्ती। प्रणम्य, शिरसि घ्राणं कृत्वा, आलिङ्ग्य च, सा महात्मना मातरं रामं उवाच—“गच्छ राम, यथाकामं प्राप्नुहि, सुखेन च पन्थानं गच्छ। पुत्र, पुनः त्वाम् अयोध्यायाम् आरोग्यं सर्वार्थसिद्धं राजमार्गे चरन्तं पश्येयम्। दुःखचिन्ताभिः विमुक्ता, हृष्टवदनां, पूर्णचन्द्रमिवोदितं, वनात् प्रत्यागतं त्वां पश्येयम्। पुनः त्वां शुभे आसने स्थितं, पितुः शासनं सम्पाद्य, वनात् प्रत्यागतं पश्येयम्। वनात् प्रत्यागतः, मम सूनोः भार्यायाः सदा प्रियं कुरु, गच्छ च। ये देवाः शिवपुरोगमाः, ऋषयः, भूतानि, नागाश्च मया पूजिताः, ते सर्वे दिशश्च, वनगमने तव मङ्गलानि कुर्युः, हे राघव।” एवं अश्रुपूर्णलोचना, सर्वमङ्गलानि कृत्वा, राघवम् प्रदक्षिणीकृत्य, पुनः पुनः आलिङ्ग्य, स्नेहेन निरीक्षन्ती तस्थौ। सा महाराज्ञ्या प्रदक्षिणीकृते, रामः पुनः पुनः मातुः पादौ प्रणम्य, तस्याः तेजसा विभूषितः सीतागृहं जगाम। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकये आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः। कौसल्यानमस्कृत्य, वनाय प्रस्थितः रामः मातरं परितः त्यक्त्वा, धर्मनिष्ठः धर्ममार्गे स्थितः। राजपुत्रः, राजमार्गे जनसमूहेन परिवृतः, स्वगुणैः प्रजाजनानां हृदयानि स्पृशन् प्रादृश्यत। परं तु वैदेही, तपोव्रता, तद् किञ्चित् न शुश्राव; तस्याः चेतः केवलं राज्याभिषेकनिमित्ते एव स्थितम्। सा दिव्यानि कर्माणि कृत्वा, कृतज्ञा, हृष्टचेतना, राजधर्मविदुषी, फलप्रतीक्षया तस्थौ। ततः रामः स्वं शोभितं गृहम् प्रविश्य, हृष्टजनसमाकुलं, लज्जया किंचित् नतवदनः सञ्जगाम। तत्र सीता, उत्थाय कम्पमानाङ्गी, पतिं दुःखेन पीडितं, चिन्ताव्याकुलेन्द्रियं ददर्श। तां दृष्ट्वा धर्मात्मा राघवः, हृदयस्थदुःखं निगृह्य न शशाक, सः सन्तप्तः बभूव। तं विवर्णं स्विन्नं अमर्षरहितं विलोक्य, सा दुःखार्ता प्राह—“किं नु इदानीं, आर्य?” “अद्य बृहस्पतेः शुभे दिने पुष्ययोगे, पण्डितैः ब्राह्मणैः निश्चिते, किं तव मनसि क्लेशः, राघव?” “तव शतपत्रच्छत्रेण श्वेतध्वजेन इव समुद्रफेनसदृशेन, चन्द्रमिव, न शोभते तव मुखम्। नापि तव पद्मलोचनं मुखं द्वाभ्यां श्वेतचामरैः चन्द्रहंससदृशाभ्यां वीज्यते। नापि सुतमागधाः कुसुमवाचः प्रहृष्टाः त्वां स्तुवन्ति, न च सूतमागधाः शुभवाचः पठन्ति। न च वेदविदः ब्राह्मणाः मधुदधिघृतैः तव शिरसि अभिषेचयन्ति, यथा राजाभिषेके। न च नगरनिवासिनः ग्राम्यजनाः, भूषणैः विभूषिताः, त्वामनुगन्तुम् इच्छन्ति। किं तव सुमनोभिः विभूषितः स्वर्णयुक्तैः चतुर्भिः तुरगैः युक्तः रथः पुरतः न दृश्यते? न च तव शुभलक्षणैः युक्तः, मेघगिरिसदृशः, हस्ती पुरतः दृश्यते, महाबाहो। न च तव सुवर्णमण्डितं राजासनं पुरतः दृश्यते, यदा त्वं अग्रे यास्यसि। अभिषेकसमये, किं त्वया एषा वृत्तिः? तव मुखे अपरिचितवर्णः, न च प्रमोदः दृश्यते।” एवं विलपन्त्यै तस्यै, रघुकुलानन्दनः प्राह—“सीते, पश्य, मम पिता दशरथः वनाय मां प्रेषयति। महाकुले जातः धर्मज्ञः धर्मनिष्ठः च, जानीहि जनकनन्दिनि, यथा मम एष कालः प्राप्तः। पितरि सत्यप्रतिज्ञे दशरथे, पूर्वं कैकेयीद्वये महतौ वरौ दत्तौ।” इत्येवम्।