कौसल्या, स्त्रीणां श्रेष्ठा, घृतं, श्वेतमाल्यं, समिधं, सर्षपाणि च यज्ञार्थं सुसंस्कृत्य उपस्थापयति स्म। ततः गुरुः शान्त्याय आरोग्याय च विधिवत् होमं कृत्वा शेषेण यज्ञद्रव्येण बाह्यबलिं समारोपयत्। अनन्तरं मधुना, दध्ना, घृतैः, शुभैः वाक्यैः च, ब्राह्मणान् रामस्य वनगमनाय मङ्गलानि पठयितुम् प्रेरयामास। तदनन्तरं रामस्य तेजस्विनी माता ब्राह्मणश्रेष्ठाय यथेष्टं दक्षिणां दत्वा राघवाय इदं वचनं अब्रवीत्— यद् आशिषं सहस्राक्षाय देवानां पूजिताय वृत्रवधे समुत्पन्नं, सा ते आशिष् भवतु। यद् विनता सुपर्णाय अमृतार्थे यदा तं तुष्टाव्, सा ते आशिष् भवतु। यद् अदितिः वज्रधारिणे दानवान् अमृतसम्भवे जिघांसति यदा तुष्टाव्, सा ते आशिष् भवतु। यद् विष्णोः अप्रतिमतेजसः त्रिणि महानि पदानि यदा स कृतवान्, सा ते आशिष् भवतु। ऋषयः, समुद्राः, द्वीपाः, वेदाः, लोकाः, दिशः च, महाबाहो, तव मङ्गलानि कुर्युः। एवं पुत्रस्य शेषकर्म समाप्य तेजस्विनी सा सुगन्धद्रव्यैः विशालाक्षं रामं अभिषेकम् अकरोत्। कौसल्या सुगर्भितैः औषधिभिः, शुभैः मन्त्रैः, रामस्य रक्षार्थं विधिवत् अनुष्ठानं कृत्वा अभिमन्त्रयत्। दुःखेन अभिभूता सा, हर्षितवद् वदन्ती, केवलं वाक्यरूपेण, हृदयस्थं भावं न प्रकाशयत्। प्रणम्य, शिरः घ्रात्वा, आलिङ्ग्य च, सा तेजस्विनी माता पुत्रम् इदं अब्रवीत्— "गच्छ राम, तव अभिलषितं प्राप्नुहि, सुखेन यायाः।" "यदा त्वं, पुत्र, आयोध्यां पुनः आगमिष्यसि, आरोग्ययुक्तः सर्वार्थसंपन्नः, राजमार्गे पुनः चरिष्यसि, तदा त्वां पश्येयम्।" "सर्वदुःखविचारात् विमुक्ता, हर्षपूर्णमुखी, वनात् आगते त्वयि, पूर्णचन्द्रमिव उदितं त्वां पश्येयम्।" "वनात् आगते, पितुः आज्ञां पूर्णे, शुभे आसने स्थितं रामं पुनः पश्येयम्।" "वनात् आगते, मङ्गलयुक्ते, सदा स्नुषायाः इच्छां पूरय, गच्छ पुत्र।" "ये देवाः शिवपूर्वकाः, महर्षयः, भूतानि, नागाः, ये मया पूजिताः, दिशः च, ते तव वनगमनाय शुभं कुर्युः, हे राघव।" अश्रुपूरितनेत्रा सा विधिवत् मङ्गलानि कृत्वा राघवम् प्रदक्षिणम् अकरोत्, पुनः पुनः आलिङ्ग्य, सस्नेहम् निरीक्ष्य। राघवः तया प्रदक्षिणीकृतः, पुनः पुनः मातरं प्रणम्य, पादौ स्पृशन्, तया तेजसा दीप्तः, सीतागृहं जगाम। एषा अयोध्याकाण्डस्य षड्विंशतितमः सर्गः श्रीवाल्मीकि-रामायणे। रामः कौसल्यां प्रणम्य, वनगमनाय उद्यतः, मातरं अनुमत्य, धर्मनिष्ठः धर्मपथे स्थितः। स राजपुत्रः, जनसमूहेन आकृष्टः, राजमार्गे गतः, गुणैः नगरवासिनां हृदयम् स्पर्शयन् दीप्तिमान् अभवत्। किन्तु वैदेही, तपस्ये निष्ठा, तद् किञ्चिद् न श्रुणोति स्म; तस्या हृदयम् केवलं अभिषेचनस्य प्रतीक्षायाम् स्थितम्। दिव्यकर्म समाप्य, कृतज्ञा, हृष्टचेतना राजधर्मविद्या सा परिणामस्य प्रतीक्षां अकरोत्। ततः रामः स्वं सुशोभितं गृहं प्रविश्य, हृष्टजनसमाकीर्णं, लज्जया मुखं किंचित् अवनम्य, प्रविष्टः। तत्र सीता, उत्थाय कम्पमाना, दुःखेन पीडितं, चिन्तायाः व्यग्रं पतिं दृष्ट्वा। तां दृष्ट्वा, धर्मात्मा राघवः, हृदयस्थं दुःखं न सन्दधात्, तेन स प्रत्यक्षं विषण्णः अभवत्। तं श्वेतमुखं, स्विन्नं, निरुपेक्षं च दृष्ट्वा, सा दुःखेन तप्यमाना, इदं अब्रवीत्— "किम् इदानीं, नाथ?" "अद्य शुभः बृहस्पतिः पुष्ययोगः, ब्राह्मणैः विज्ञातः, हे राघव; किं तव मनः विषण्णम्?" "यद् तव रम्यं मुखं, शतपत्रच्छत्रेण श्वेतफेनसदृशेन छायितम्, तद् अद्य न दीप्तम्।" "न तव पद्मलोचनं मुखं, द्वाभ्याम् मुख्यचामराभ्याम् शशसदृशं, हंससदृशं वा, वाय्यते।" "कथाविदः, सूतमगधाः, हृष्टाः, तव स्तुत्यं न पठन्ति, न तव गुणान् गायन्ति।" "ब्राह्मणाः, वेदविदः, अभिषिक्तस्य यथा, तव शिरसि मधु दधि च न अभिषिञ्चन्ति।" "नागराः, श्रेष्ठीगणाः, भूषिताः, त्वां अनुगन्तुं न इच्छन्ति; न नगरजनाः, ग्रामजनाः च।" "तव श्वेतमाल्ययुक्तं, सुवर्णभूषितं, चतुर्भिः शीघ्रगैः अश्वैः युक्तं रथं अग्रे न पश्यामि।" "न तव शुभं गजं, सर्वलक्षणसम्पन्नं, मेघसदृशं, पर्वतसदृशं वा, अग्रे पश्यामि, वीर।" "न तव सुवर्णमण्डितं, राजासनं, अग्रे स्थितं पश्यामि, यदा त्वं अग्रे गच्छसि, वीर।" "अभिषेकसमये, किम् इदं तव? तव मुखं अपरिचितवर्णम्; हर्षः न दृश्यते।" एवं विलपन्त्यै रघुप्रियः अब्रवीत्— "सीते, पितरि मम वनगमनं संकल्पितम्।