कौसल्या पुत्रं रामं वनवासाय प्रस्थितं पश्यन्ती, दिव्यभावनया पूरितहृदया, पुनः पुनः आकाशस्थ-भूतैः, पृथिव्यां स्थितैः, सर्वैः देवैः, अपि च प्रतिपक्षैः, पुत्रस्य कल्याणाय शुभाशिषः प्रार्थयति। सा यथासंस्कृतैः शुक्र-सोम-सूर्य-कुबेर-यमादिभिः, यान् सा स्वयमेव पूजितवती, तैः रामस्य दण्डकारण्यवासकाले रक्षणं कामयते। वह्निः, अनिलः, धूमः, मुनिमुखैः उच्चारिताः मन्त्राः, स्पर्शनकाले रघुनन्दनस्य रक्षां कुर्वन्तु इति सा प्रार्थयति। ततः सा पुण्यश्लोका देवी, दिव्यगन्धैः, माल्यैः, उचितैः स्तवैः, देवगणान् भक्तिपूर्वकं सम्पूज्य, श्रद्धाविलोकनया पूरितलोचना बभूव। महात्मा ब्राह्मणः, अग्निं गृहीत्वा, विधिवत् रामस्य शुभाय यज्ञकर्म समाचरितवान्। कौसल्या, स्त्रीषु श्रेष्ठा, हविषां सिद्ध्यर्थं सर्पिषः, शुक्लमाल्यानां, समिधः, सरषपाणां च सम्यक् व्यवस्था चकार। आचार्यः, शान्त्यायुष्कामेन विधिना हविर्दानं कृत्वा, शेषं हविस्सामग्रीं बहिर्होमाय न्ययोजयत्। ततः मधु-दधि-सर्पिषां च शुभवचसां च सहिता, ब्राह्मणान् रामस्य वनयात्रायाः कल्याणाय स्वस्तिवाचनं कारयामास। अनन्तरं रामस्य जननी, सुविख्यातं ब्राह्मणश्रेष्ठं यथेष्टं दक्षिणां दत्त्वा, राघवं प्रति इदं वचनमब्रवीत्—"या सा आशीः सहस्रनेत्राय इन्द्राय, सर्वैः देवैः पूजिताय, वृत्रवधे प्राप्ता, सा ते भवतु। या आशीः विनतया सुपर्णाय, सोमार्थे याचमानाय दत्ता, सा ते भवतु। या आशीः अदित्या वज्रपाणये, असुरान् अपातयति, अमृतसम्भवे दत्ता, सा ते भवतु। या आशीः विशिष्टतेजसा विष्णुना त्रिभिः पगैः प्राप्ता, सा ते भवतु। ऋषयः, सागराः, द्वीपाः, वेदाः, लोकाः, दिशश्च, महाबाहो, तव कल्याणाय स्वस्तिमन्तः सन्तु।" एवं पुत्रस्य शेषकर्म समाप्य, सुमनःसुगन्धद्रव्यैः, विशाललोचनं रामं अभ्यञ्जयत्। कौसल्या, सुसिद्धैः, आरोग्यकरैः, शुभैः औषधैः, मन्त्रैः अभिमन्त्र्य, रामस्य रक्षाविधानं चकार। दुःखेन व्याकुला अपि, हृष्टेव भाषमाणा, केवलं वचनं व्याहरत्, न तु हृदयस्थितं भावम्। सा प्रणम्य, शिरसि घ्राणं कृत्वा, पुत्रं आलिङ्ग्य, "गच्छ राम, यथाभिलषितं प्राप्नुहि, सुखेन गच्छ" इति उवाच। "पुनः त्वां, पुत्र, अयोध्यायाम् आरोग्यं, सर्वाभिलाषसम्पन्नं, राजमार्गं पुनः चरन्तं पश्येयम्।" "सर्वशोकविच्छिन्ना, हृष्टमुखी, पूर्णचन्द्रमिव, त्वां वनात् प्रत्यागतं पश्येयम्।" "पुनः त्वां, राम, शुभे आसने उपविष्टं, वनात् प्रत्यागतं, पितृशासनं पूरयित्वा, पश्येयम्।" "वनात् प्रत्यागत्य, शुभैः अनुगृहीतः, सदा स्नुषायाः इच्छाः पूरय, गच्छ पुत्र।" "ये देवगणाः शिवपुरोगमाः, महर्षयः, भूतगणाः, नागाश्च, ये मया पूजिताः, त एव दिशश्च, ते तव वनगमनकाले कल्याणं कुर्युः, हे राघव।" सा अश्रुपूर्णलोचना, विधिवत् पुत्रस्य आशिषः कृत्वा, राघवम् प्रदक्षिणं कृत्वा, पुनः पुनः आलिङ्ग्य, स्नेहेन निरीक्ष्य, तस्थौ। तया प्रदक्षिणीकृतः रामः, मातुः पद्मपादयोः पुनः पुनः प्रणम्य, तस्याः तेजसा दीप्तिमान् सीतागृहं प्रति जगाम। एष अयोध्याकाण्डस्य षड्विंशः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे। रामः कौसल्यायाः पादौ वन्दित्वा, वनगमनाय कृतनिश्चयः, मातरं परित्यज्य, धर्मे स्थितः, धर्ममार्गे स्थित्वा तस्थौ। स राजपुत्रः, राजमार्गे जनसमूहेन परिवृतः, स्वगुणैः जनानां हृदयानि स्पृशन्निव सञ्जगाम। परं वैदेही, तपःशीलता, एतद् किञ्चन न शुश्राव; तस्याः चित्तं केवलं अभिषेक-सम्भावनायाम् एव स्थितम्। सा दिव्यकर्माणि कृत्वा, कृतज्ञा, हृष्टचित्ता, राजधर्मे निपुणा, परिणामं प्रतीक्षमाणा आसीत्। ततः रामः स्वं सुविभूषितं गृहम् प्रविश्य, प्रहृष्टजनसमाकीर्णे, लज्जया किंचित् नमितमुखः बभूव। तत्र सीता, उत्थाय, कम्पमाना, पतिं दुःखितं, चिन्तया व्याकुलेन्द्रियं ददर्श। तां दृष्ट्वा धर्मात्मा राघवः, हृदये स्थितं शोच्यं न निगृह्णातुं अशक्नुवन्, दुःखेन आकुलो बभूव। सा तं विमनस्कं, स्वेदगात्रं, अमर्षरहितं च विलोक्य, दुःखेन पीडिता, "किं नु एतत्, आर्य?" इति उवाच। "अद्य बृहस्पतेः शुभदिने पुष्यनक्षत्रे च, विप्रैः निश्चिते, हे राघव, किं ते मनसि दुःखम्?" "शतपत्रच्छत्रेण, शुक्लफेनसदृशेन, यत् तव मुखं छायितं सदा, तदद्य न प्रकाशते।" "न च तव कमललोचनं मुखं, यथा शुक्लचन्द्रहंससदृशाभ्यां चामराभ्यां व्यजनं लभते, तदपि न दृश्यते।" "न च वन्दिनः, सूतमागधाश्च, त्वां स्तोतुं, हृष्टा, समुपस्थिताः, न च तव प्रशंसां कुर्वन्ति।" "न च विप्राः, वेदविदः, मधु-दध्ना तव शिरसि, यथा मन्त्रदृष्टेन विधिना, अभिषेकं कुर्वन्ति।" "न च सर्वे नागरिकाः, शिल्पिसंघनायकाश्च, भूषिताः, त्वां अनुयातुम् इच्छन्ति, न च नगरजनपदाः।" एवं कौसल्यायाः शुभाशिषः, यज्ञकर्माणि, मातृस्नेहः, रामस्य वनगमनस्य पूर्वस्मिन्नेव दिने, धर्मे स्थिता जननी पुत्रस्य कल्याणाय, सम्यक् समापादयत्।