सा कौसल्या पुत्रं रामं वनगमनाय सज्जं शोकविह्वलमन्तःकरणं समीपमुपविश्य, स्नेहपूर्णया वाचा तं समाश्वासयन्ती, सर्वदा तस्य कल्याणमर्थं शुभाशिषः प्रार्थयति। "त्वां महागजाः सिंहाः व्याघ्राः दंष्ट्रिलाः भल्लूकाः शृंगिणः महिषाः च तथा अन्ये भीषणा मृगाः न बाधेरन्, पुत्र। ये मानवमांसभक्ष्याः अन्ये च वन्याः प्राणी, ये मया पूजिताः, ते अपि त्वां न हिंस्युः, पुत्र। शुभानि लक्षणानि ते सन्तु, तव यत्नाः सफलाः स्युः, सर्वसमृद्धिः तव स्यात्, राम; सुरक्षितं गच्छ, पुत्र। दिवि भूमौ च सर्वेषु देवेषु, तव विरोधिषु अपि, पुनः पुनः ते शुभाशिषः सन्तु। शुक्रः सोमः सूर्यः कुबेरः यमः च ये मया पूजिताः, ते दण्डकवनवासे त्वां रक्षन्तु, राम। अग्निर्वायुः धूमः, ऋषिमुखनिःस्पन्ना मन्त्राः च, तव स्पर्शकाले रक्षां कुर्युः, रघुनन्दन।" ततः सा धर्मपत्नी कौसल्या दिव्यगन्धपुष्पमालाभिः, योग्यैः स्तुतिभिः, देवसंघान् पूजयन्ती, श्रद्धायाः पूर्णचक्षुषा तं रामं रक्षां याचति। ततः ब्राह्मणः महात्मा हविः आदाय, विधिवत् रामस्य शुभाय यज्ञं सम्पादयति। कौसल्या अग्रजा स्त्री घृतं शुक्लमाल्यं समिधं सर्षपाणि च यज्ञार्थं समारोपयति। आचार्यः शान्त्याय आरोग्याय च विधिपूर्वकं हविः समर्प्य, शेषेण यज्ञसामग्रीणि बहिः बलिं स्थापयति। तदनन्तरं मधु, दधि, घृतं, शुभवचनानि च, ब्राह्मणैः वनगमनाय रामस्य अनुग्रहं पाठयति। ततः रामस्य मातः कौसल्या ब्राह्मणश्रेष्ठं दक्षिणां दत्त्वा, राघवाय इदं वचनं उवाच—"यद् आशीर्वादः सहस्राक्षाय इन्द्राय सर्वदेवपूजिताय वृत्रहत्याकाले जातः, स ते आशीर्वादः भवतु। यद् विनता सुपर्णाय अमृतार्थे यं आशीर्वादं ददौ, स ते आशीर्वादः भवतु। यद् अदितिः वज्रधारिणे अमृतोत्पत्तौ दैत्यनिग्रहे यं आशीर्वादं ददौ, स ते आशीर्वादः भवतु। यद् विष्णोः अतुलप्रभस्य त्रिविक्रमस्य पादत्रये यं आशीर्वादः आसीत्, स ते आशीर्वादः भवतु। ऋषयः, समुद्राः, द्वीपाः, वेदाः, लोकाः, दिशः च, महाबाहो, सर्वे ते शुभाशिषः ते ददतु।" एवं पुत्रस्य शेषकर्म समाप्य, सुवासितैः द्रव्यैः रामं विशालाक्षं अभ्यञ्जयति। कौसल्या सुविचारितैः औषधिभिः, शुभैः, आरोग्यकरैः, मन्त्रैः रक्षां रामाय विधायति। शोकग्रस्तापि, हर्षवद्वदनं दर्शयन्ती, केवलं भाषया मनःगूढं दुःखं न प्रकाशयति। प्रणम्य, शिरः घ्रात्वा, आलिङ्ग्य, सा मातः तेजस्विनी रामं उवाच—"गच्छ, राम, कामान् प्राप्नुहि, सुखेन पन्थानं याहि।" "त्वां, पुत्र, पुनः अयोध्यायां आरोग्यं, सर्वार्थसंपन्नं, राजमार्गे चरन्तं पश्येयम्। दुःखचिन्ताभिः विमुक्ता, हर्षपूर्णमुखा, वनात् प्रत्यागतम् चन्द्रमिव पूर्णं त्वां पश्येयम्। पुनः त्वां, राम, शुभासने स्थितं, वनात् प्रत्यागतम्, पितुः आज्ञां संपूर्णं पश्येयम्। वनात् प्रत्यागम्य, आशीर्वादयुक्तः सन्, सदा स्नुषायाः कामान् पूर्णय, पुत्र, गच्छ।" "शिवप्रधानाः देवगणाः, महर्षयः, प्राणी, नागाः, ये मया पूजिताः, दिशः च, ते तव वनगमनकाले शुभं वाञ्छन्तु, राघव।" अश्रुपूर्णनेत्रा, विधिपूर्वकं आशीर्वादं समाप्य, राघवम् प्रदक्षिणं कृत्वा, पुनः पुनः आलिङ्ग्य, स्नेहपूर्णं दृष्ट्वा तिष्ठति। ततः राघवः मातुः प्रदक्षिणं कृत्वा, पुनः पुनः प्रणम्य, चरणौ स्पृष्ट्वा, तस्याः तेजसा दीप्तः, सीतागृहं गच्छति। एषा अयोध्याकाण्डस्य षड्विंशतितमः सर्गः श्रीवाल्मीकिरामायणे। रामः कौसल्यां प्रणम्य, वनगमनाय निश्चितः, मातरं उपगम्य, धर्मनिष्ठः, कर्तव्यपथे स्थितः। राजपुत्रः, जनसमूहेण आक्रान्ते राजमार्गे, गुणैः जनानां हृदयम् स्पर्शयन्, दीप्तिमान् गच्छति। तु वैदेही, तपस्विनी, एतद् न शृणोति; तस्य मनः केवलं अभिषेकस्य प्रतीक्षायां स्थितम्। दिव्यकर्म समाप्य, कृतज्ञा, हृष्टचित्तः, राजधर्मविनिता, परिणामस्य प्रतीक्षां करोति। रामः स्वं सुविभूषितं गृहं प्रविष्टः, हर्षितैः जनैः पूर्णम्, लज्जया मुखं किंचित् अधः कृत्वा गच्छति। तत्र सीता, उत्थाय, कम्पमाना, पतिं शोकग्रस्तं, चिन्तासन्तप्तेन्द्रियम्, पश्यति। तं धर्मात्मानं राघवं दृष्ट्वा, हृदयस्थितं दुःखं न निगृह्णाति, तेन सः विषण्णः जायते। सा तम्, श्वेतवर्णं, स्वेदितं, अनतिकोपितं, दुःखातुरं दृष्ट्वा, उवाच—"किमिदं, नाथ?" "अद्य बृहस्पतेः शुभदिनं पुष्ययोगं, विद्वद्भिः ब्राह्मणैः निर्दिष्टम्, राघव; किम् तव मनः विषण्णम्?" "तव सुन्दरं मुखं, शतपत्रच्छत्रेन शुक्लेन समुद्रफेनवर्णेन यथा छायितम्, अद्य न शोभते।" "न च तव पद्मलोचनं मुखं, द्वाभ्यां श्रेष्ठचामराभ्यां, शशिवर्णस्वानवर्णाभ्यां, यथापूर्वं वीयते।" एवं कौसल्याया रामस्य च, वनगमनाय, शुभाशिषः, रक्षायाः, यज्ञकर्मणः, मातृस्नेहस्य, सीताया च चिन्तानां, अयोध्याकाण्डे वर्णितं।