वाल्मीकिरामायणम्

ततः साऽमात्यबलसम्पन्ना कौसल्या रामं पुत्रं सौम्यवचनेन तुष्ट्या प्रियंवदं समाश्वास्येति प्राह— "गच्छ त्वं महाबाहो, शीघ्रं निवर्तस्व; त्वं मम प्रियं पुत्र, मृदुश्लक्ष्णैर्वचनैः मां तुष्टिं करिष्यसि। सम्भाव्यतेऽद्यैव तव वनात्पुनरागमनकालः, यत्र त्वां जटाचीरधारिणं वनवासिनं दृष्ट्वा, पुत्र, अहं सन्तोषं लप्स्ये।" इत्येवं दृढनिश्चया राज्ञी रामस्य वनवासे स्थितिं दृष्ट्वा, तस्य शुभकामना अभूद्, सत्त्वसम्पन्नं रामं प्रति कल्याणवचनानि व्याहरन्ती तस्य हितमिच्छन्ती साभाषत। ततः शृणुत रघुनन्दनस्य पञ्चविंशतितमं सर्गम्। कौसल्या, शोकं निवर्त्य, शुद्धामापः स्पृष्ट्वा, विचारयन्ती शुभानि कर्माणि समाचक्रे। सा रामं प्रति पुनरुवाच— "न त्वं, रघुवंशश्रेष्ठ, निग्रहीतुं शक्यः; गच्छ त्वं शीघ्रं पुनरागच्छ, धर्मपथे स्थित्वा। या धर्मशक्तिः त्वया स्नेहसमन्विता च पालनया च धार्यते, सा धर्मः त्वां रक्षतु, रघुसिंह। येषां त्वं देवतानां देवगृहेषु च प्रणमसि, ते त्वां महर्षिभिः सह वने रक्षन्तु। ये अस्त्राणि महर्षिणा विश्वामित्रेण ते प्रदत्तानि, तानि त्वां सदा सद्गुणसम्पन्नं रक्षन्तु। पितरं मातरं च सेवा, सत्येन च, महाबाहो, त्वं दीर्घायुष्यम् अवाप्नुहि, सुरक्षितश्च भव। यज्ञाग्नयः, कुशा, वेदिकाः, देवायतनानि, ब्राह्मणासनानि, पर्वतानि, वृक्षाः, गुल्माः, सरांसि, खगाः, सर्पाः, सिंहाश्च त्वां रक्षन्तु, नरश्रेष्ठ। साध्याः, विश्वे देवाः, मरुतः महर्षिभिः सह, धाता, विधाता, पूषा, भगः, अर्यमा च त्वां कल्याणं ददातु। सर्वे लोकपालाः, इन्द्रमुख्याः, ऋतवः षट्, मासाः, संवत्सराः, रात्रयः च त्वां पालयन्तु। दिवा च, मुहूर्ताः च सदा ते शुभदा भवन्तु; वेदाः, स्मृतिः, धर्मः च सर्वत्र त्वां रक्षन्तु, पुत्र। स्कन्दः, सोमः, बृहस्पतिः, सप्तर्षयः, नारदः च सर्वतः त्वां रक्षन्तु। सिद्धाः, दिशः, लोकपालाः ये मया वने स्तुताः, ते सदा त्वां पालयन्तु, पुत्र। पर्वतानि, समुद्राः, वरुणः, व्योम, अन्तरिक्षं, पृथिवी, वायुः च, चलस्थावरसहिताः, त्वां रक्षन्तु। नक्षत्राणि, ग्रहाः देवतासहिताः, अहोरात्रे, सन्ध्ये च वने वसन्तं त्वां पालयन्तु। ऋतवः, मासाः, संवत्सराः, कालभागाः, क्षणाः च त्वां सुखसम्पदं ददातु। यदा त्वं महावने मुनिवद्वेषधारी विचरिष्यसि, तदा देवदानवाः सदा सुखं ते ददातु। त्वं, पुत्र, सर्वेभ्यः राक्षसेभ्यः, पिशाचेभ्यः, क्रूरकर्मभ्यः, मांसभक्षिभ्यः च, कदापि भीतः मा भव। कपयः, वृश्चिकाः, दंशनशीलकीटाः, मक्षिकाः, सर्पाः, कृमयः च घनवने त्वां न बाधन्ताम्। महागजाः, सिंहाः, व्याघ्राः, दंष्ट्रिलाः भल्लूकाः, शृङ्गिणः महिषाः, क्रूरमृगाः च, पुत्र, त्वां न हिंसन्तु। ये क्रूराः नरमांसभक्षिणः, ये चान्ये मृगाः ये मया पूजिताः, ते त्वां न पीडयन्तु, पुत्र। शुभानि निमित्तानि त्वयि सन्तु, कार्याणि ते सिद्धिं यान्तु, सर्वसमृद्धिं च लभस्व, राम; गच्छ सुरक्षितः, पुत्र। आकाशस्थलचराणां भूचराणां च, सर्वदेवताभ्यश्च, ये च ते प्रतिकूलाः, तैः पुनः पुनः त्वं शुभाशीर्वादं लभस्व। शुक्रः, सोमः, सूर्यः, कुबेरः, यमः ये मया पूजिताः, ते दण्डकारण्ये वसतः त्वां, राम, रक्षन्तु। अग्निः, वायुः, धूमः, ऋषिमुखसंकीर्तिता मन्त्राः च, त्वां, रघुनन्दन, स्पर्शनकाले रक्षन्तु। एवं सा पुण्यगन्धमाल्यैः, दिव्यगन्धानुलेपनैः, यथोचितैः स्तोत्रैः, सर्वदेवतागणान् पूजयन्ती, श्रद्धया पूर्णनेत्रा बभूव। ततः स ब्राह्मणश्रेष्ठः, अग्निं गृहीत्वा, विधिवत् रामस्य कल्याणार्थं यज्ञकर्म समाचक्रे। कौसल्या, स्त्रीणां प्रमुखा, घृतं, शुक्लमाल्यं, समिधं, सरषपं च हव्याय समर्पयामास। स आचार्यः, शान्त्यै स्वास्थ्याय च विधिना होमं कृत्वा, अवशिष्टद्रव्येण बहिर्होमं समारभत। ततो मधुना, दध्ना, घृतेन, शुभवचनेन च, ब्राह्मणान् रामस्य वनगमनाय स्वस्तिवाचनं कारयामास। ततः रामस्य जननी सुमहात्मनः ब्राह्मणवर्याय कामदक्षिणां दत्त्वा, राघवायेदं वचनमुवाच— "या शुभा वार्ता सहस्रनेत्राय इन्द्राय सर्वदेवपूजिताय वृत्रहत्याकाले समुत्पन्ना, सा तेऽपि शुभदा भवतु। या विनितया सुपर्णाय सोमपानकाले दत्ता, सा तेऽपि शुभदा भवतु। या अदित्या वज्रपाणये सुरामृतोत्पत्तौ दैत्यान् प्रहरति दत्ता, सा तेऽपि शुभदा भवतु। या विश्वरूपेण विष्णुना त्रिभिः पादैः महाकान्त्या क्रान्ते काले या शुभा वार्ता आसीत्, सा तेऽपि शुभदा भवतु। ऋषयः, समुद्राः, द्वीपाः, वेदाः, लोकाः, दिशः च, महाबाहो, त्वां शुभैः आशीर्भिः पूरयन्तु।" एवं पुत्रस्यावशिष्टकर्माणि समाप्य, सा दीप्तिमती कौसल्या, गन्धैः सुगन्धिभिः, विशाललोचना रामं तैलाभ्यक्तं चकार।