सा धर्मपत्नी, यद्यपि देवताभ्यां न नमेत वा तयोः पूजनं त्यजेत्, तथापि पतिसेवा कार्यैव, तस्य प्रियतमे हिते च रममाणा। एषा स्त्रियाः सनातनी धर्मः, वेदेषु लोके च निर्दिष्टः, सदा चाग्निकार्येषु आर्यैः देवतानां प्रति आचर्यते। राघवस्य प्रियार्थं, देवी, त्वया देवाः पूज्याः ब्राह्मणाश्च सत्क्रियन्ताम्; मम आगमनस्य समयं प्रतीक्षस्व, मम प्रति अनुरागवती। नित्यं धृतव्रता, यथाविधि आहारं कृत्वा, पतिसेवानिरता, त्वं मम आगमने परमं कामं प्राप्स्यसि। एवं धर्मात्मा रामः यदि जीवितं धारयेत्, इति वचनेन, अश्रुपूर्णलोचना कौसल्या शोकसम्पीडिता सुतवियोगेन रामं सम्बोधयामास—"मम मनः तव गमनं न शक्नोति सहनं, पुत्र।" सा पुनः स्नेहेन सम्बोधयामास—"वीर, कालः निश्चलः, न प्रतिनिवर्तते; त्वं गच्छ, एकचित्तेन, सदा सुखी भव, आर्यपुत्र। यदा त्वं प्रतिनिवर्तिष्यसि, तदा श्रमं त्यक्त्वा विश्राम्यस्मि; कृतव्रतः, कृतकृत्यः, पितुः धर्मं संपाद्य, तव आगमने परमसौख्येन शयिष्ये। मृत्योरपि मार्गः दुर्नयः अस्मिन्लोके; यः त्वां प्रेरयति, तं मम वचः शृणु, राघव। गच्छ त्वं, महाबाहो, सुरक्षितः प्रतिनिवर्तस्व; त्वं मां मधुरैः वचोभिः तुष्टिं करिष्यसि। अधुना कदाचित् त्वं वनात् प्रतिनिवर्तिष्यसि, अहं च त्वां पश्येयम्, पुत्र, जटाचीरधारिणम्।" एवं सा महाप्रतिज्ञा रानी, रामस्य वनवासे निश्चलसंकल्पं दृष्ट्वा, पुण्यवचनानि रामायोक्त्वा, तस्य कल्याणे स्पृहयन्ती बभूव। पञ्चविंशस्सर्गः शृणु। कौसल्या, शोकं विनिर्द्य, शुद्धजलस्पर्शेन, शुभानि कर्माणि चकार, चिन्तयन्ती। "न त्वं निरोधयितुं शक्यः, रघुकुलश्रेष्ठ; गच्छ, शीघ्रमेव प्रतिनिवर्तस्व, धर्ममार्गे स्थितः भव। यं धर्मं त्वं स्नेहेन नियमेन च धारयसि, रघुसिंह, स धर्मः त्वां रक्षतु। येषु देवेषु, देवायतनेषु च, त्वं प्रणमसि, तैः देवैः महर्षिभिः सह वने रक्ष्यस्व। यानि अस्त्राणि विश्वामित्रेण तुभ्यं दत्तानि, तानि सदा त्वां रक्षन्तु, गुणसम्पन्नम्। पितृसेवया, मातृसेवया, सत्येन च, महाबाहो, त्वं दीर्घायुर्भव, रक्ष्यस्व च। अग्नयः, कुशाः, वेदिकाः, देवायतनानि, ब्राह्मणासनानि, पर्वतानि, वृक्षाः, लतानि, सरांसि, विहंगमाः, सर्पाः, सिंहाः च त्वां रक्षन्तु, नरश्रेष्ठ। साध्याः, विश्वेदेवाः, मरुतः महर्षिभिः सह, धाता, विधाता, पूषा, भगः, अर्यमाञ्च त्वं शुभमावहतु। सर्वे लोकपालाः, इन्द्रप्रमुखाः, ऋतवः षट्, मासाः, संवत्सराः, रात्रयश्च त्वां पालयन्तु। अह्नि, मुहूर्ते, सदा शुभमस्तु; वेदाः, स्मृतयः, धर्मश्च त्वां सर्वत्र पालयन्तु, पुत्र। स्कन्दः, सोमः, बृहस्पतिः, सप्तर्षयः, नारदश्च त्वां सर्वतः रक्षन्तु। सिद्धाः, दिशः, दिशिपालाः, ये च मया वने स्तुताः, ते त्वां सदा पालयन्तु, पुत्र। पर्वताः, समुद्राः, वरुणः, नभः, व्योम, पृथिवी, वायुः, चलस्थावराणि च सर्वाणि त्वां रक्षन्तु। नक्षत्राणि, ग्रहाः, तेषां देवताः, अह्निश्च, रात्रयः, संध्याश्च त्वां वने वसन्तं पालयन्तु। ऋतवः षट्, मासाः, संवत्सराः, कालभागाः, क्षणाश्च त्वां सुखाय सन्तु। त्वं वने महति मुनिवत् व्रजन्, विद्वान्, देवासुराः सदा सुखाय सन्तु। राक्षसाः, पिशाचाः, क्रूरकर्मणः, मांसभक्ष्यप्राणिनः, सर्वेभ्यः त्वं मा भीः कदापि। वानराः, वृश्चिकाः, दंशनकृमयः, मक्षिकाः, सर्पाः, कृमयः च त्वां न बाधन्तु, वने घोरे। महागजाः, सिंहाः, व्याघ्राः, दंष्ट्रिलभल्लूकाः, शृंगिणो महिषाः, मृगाः च त्वां मा हिंस्युः, पुत्र। ये क्रूराः प्राणिनः, नरमांसभक्ष्याः, ये चान्ये मृगाः, ये मया पूजिताः, ते त्वां न हिंस्युः, पुत्र। शुभानि निमित्तानि त्वां प्राप्नुवन्तु, यशः सिद्धिं च, सर्वसमृद्धिं त्वं प्राप्नुहि, राम; गच्छ सुरक्षितः, पुत्र। आकाशस्थभूमिस्थैः भूतैः, सर्वैः देवैः, अपि च शत्रुभिः, त्वं पुनः पुनः आशिषः लभस्व। शुक्रः, सोमः, सूर्यः, कुबेरः, यमश्च ये मया पूजिताः, ते त्वां दण्डकारण्यवासे रक्षन्तु, राम। अग्निः, वायुः, धूमः, मुनिवक्त्रनिःसृताः मन्त्राश्च, त्वां रक्षन्तु, रघुनन्दन, संस्पर्शकाले।" एवं सा विशिष्टा कौसल्या, माल्यैः दिव्यगन्धैः स्तवैश्च देवसंघान् पूजयित्वा, भक्तिपूर्णदृष्ट्या पश्यन्ती, रामस्य शुभाय यथाविधि अग्निं गृहित्वा, महात्मा ब्राह्मणः होमं चकार। कौसल्या च स्त्रीषु श्रेष्ठा, साज्यं, शुक्लमाल्यं, समिधं, सरषपाणि च सम्यक् प्रायच्छत् होमकर्मणि।