रामः मातरं कौसल्यां सान्त्वयन् एवमुवाच—“त्वं च अहं च पितुः शासनं कर्तव्यं; राजा हि पतिः, आचार्यः, श्रेष्ठः, सर्वस्य स्वामी च। पञ्चदशवर्षाणि महावने सुखेन निवसित्वा, तव वचने स्थितो भविष्यामि।” एवमुक्ता कौसल्या, पुत्रे स्निग्धा, अश्रुपूर्णमुखी, दुःखार्ता वचनमुवाच—“राम! अहं सहभार्याभिः वासं न शक्नोमि सहनं; त्वया सह ममापि वनं नय, मृगीव। यदि पितुः कृते गन्तुमेव निश्चितं चित्तं तव, तर्हि रुदती कौसल्या, तद्रुदन् रामः अपि, इदं वचनमब्रवीत्—‘स्त्रियाः जीवतः पतिः एव देवता च स्वामी; अद्य तु, त्वं च अहं च, नृपः एव नियन्ता। अस्माकं रक्षिता अस्ति, बुद्धिमान् जनपतिः राजा; भरतः अपि धर्मात्मा, सर्वेषां प्रियवादनः। वृद्धस्य राज्ञः हिते सदा प्रवृत्ता भव; या स्त्री व्रत-उपवासे स्थिता, सा उत्तमा। या पतिं नानुगच्छति, सा दुःखं प्राप्नोति; पतिसेवनया स्त्री परमं स्वर्गं लभते। या न देवताभ्यः नमति, न वा पूजनं करोति, सा अपि पतिसेवनया, प्रियहिते स्थित्वा, धर्मं प्राप्नोति। एषा स्त्रीणां सनातनी धर्मः वेद-विहिता, लोके प्रसिद्धा, यज्ञेषु सत्पुरुषैः देवेषु च आचरिता। त्वं मम कृते देवताः पूजय, ब्राह्मणान् सत्कुरु; मम आगमनकाले प्रतीक्षा कुरु। धैर्ये स्थिता, नियताहारा, पतिसेवा-रतास्त्री, मम प्रतिनिवृत्तौ परमकामं प्राप्स्यसि।’” एवं रामेण उक्ता, अश्रुपूर्णलोचना कौसल्या दुःखार्ता पुनरुवाच—“राम! तव गमनं मनसा न शक्ष्यामि रोद्धुं। वीर! कालः नितरां दुरनिवर्त्यः; त्वं यथाशक्ति धर्मे स्थित्वा, गच्छ, मम पुत्र! सदा भव शुभम्। यदा प्रतिनिवर्तिष्यसि, तदा क्लेशात् विमुक्ता स्याम्; प्रतिनिवृत्ते त्वयि, व्रतं पूर्य, पितुः कार्यं कृत्वा, अहं परमसुखेन शयिष्ये। मृत्युपथः सदा दुर्नयः; यः त्वां प्रेरयेत्, स मम वचः शृणु। गच्छ त्वं, महाबाहो! सुरक्षितः प्रतिनिवर्तस्व; सौम्यवचसा मामानन्दय। कदाचित् त्वं वनात् प्रतिनिवृत्तः स्यान्, मुनिवद् जटाचीरधारी त्वां अहं द्रक्ष्यामि। एवं दृढनिश्चया रानी, रामस्य वनवासे निश्चयमालोक्य, पुण्यवचनानि रामायोवाच, तस्य कल्याणे स्पृहयन्ती। ततः पञ्चविंशतितमः सर्गः शृणु। दुःखं शमयित्वा, शुद्धोदकं स्पृष्ट्वा, राममाता कौसल्या चिन्तयन्ती पुण्यकर्माणि कृतवती। सा रामं उवाच—“रघुकुलश्रेष्ठ! त्वां न कोऽपि वारयितुं शक्नोति; त्वं गच्छ शीघ्रं प्रतिनिवर्तस्व, सत्पथेन चर। या धर्मं स्नेहेन शासनेन च धारयसि, स धर्मः त्वां रक्षतु। येषां त्वं देवगृहेषु नमस्यसि, ते देवाः महर्षिभिः सह वनं त्वां पालयन्तु। विश्रामित्रेण प्रदत्तानि शस्त्राणि त्वां सदा रक्षन्तु। पितृसेवया, मातृसेवया, सत्येन च, महाबाहो! दीर्घायुषी भव, रक्षितो भव। अग्नयः, कुशा, वेदिकाः, यूपाः, ब्राह्मणासनानि, पर्वतानि, वृक्षाः, लताः, सरांसि, खगाः, सर्पाः, सिंहाः त्वां पालयन्तु। साध्याः, विश्वे, मरुतः, महर्षयः, धाता, विधाता, पूषा, भगः, अर्यमाञ्च त्वां श्रेयसि स्थापयन्तु। सर्वलोकपालाः इन्द्रप्रमुखाः, ऋतवः, मासाः, संवत्सराः, रात्रयः त्वां पालयन्तु। दिवाः, मुहूर्ताः सदा त्वां शुभं ददतु; वेदः, स्मृतिः, धर्मः सर्वत्र त्वां पालयन्तु। दिव्यः स्कन्दः, सोमः, बृहस्पतिः, सप्तर्षयः, नारदः च सर्वतः त्वां रक्षन्तु। सिद्धाः, दिशः, लोकपालाः ये मया वने स्तुताः, ते सदा त्वां पालयन्तु। पर्वतानि, समुद्रः, वरुणः, आकाशः, वायुः, पृथिवी, चल-अचलानि सर्वाणि त्वां पालयन्तु। नक्षत्राणि, ग्रहाः, तेषां देवताः, अहोरात्रे, संध्याः त्वां वनवासे पालयन्तु। ऋतवः, मासाः, संवत्सराः, कालभागाः, क्षणाः त्वां सुखाय सन्तु। मुनिवद् वने विचरन्तं त्वां, देवासुराः सदा सुखं ददतु। राक्षसैः, पिशाचैः, भीषणकर्मभिः, मांसादिभिः त्वं न कदापि भीतः स्याः। वानराः, वृश्चिकाः, दंशिनः, मक्षिकाः, सर्पाः, कृमयः च घने वने त्वां न बाधेरन्।” एवं कौसल्या पुत्रे स्निग्धा, शुभाशिषः दत्त्वा, सर्वदा तस्य कल्याणकामना कृतवती।