रामः धर्मनिष्ठानां श्रेष्ठः, तत्त्वं मातरं दुःखार्तां पुनः सम्बोधयन् उवाच – “माता, त्वं च अहं च पितुः आज्ञां कर्तव्यां; राजा हि पतिः, गुरुश्च, सर्वेषां श्रेष्ठः, स्वामी च। पञ्चदश वर्षाणि महावने सुखेन यापयित्वा तव वचनं यथावत् स्थापयिष्यामि।” इति उक्त्वा, कौसल्या पुत्रस्नेहयुक्ता, अश्रुपूरितमुखी, दुःखेन व्याकुला, रामं उवाच – “राम, अहं सहधर्मचारिण्यः मध्ये वासं न सहनं शक्नोमि; त्वया सह वनं गच्छेयम्, मृगीव। यदि पितुः कृत्स्नया तव बुद्धिः वनगमनाय निश्चितः, तर्हि मां अपि गृहीत्वा वनं गच्छ।” रामः अपि अश्रुपूरितः, मातरं रुदन्तीं दृष्ट्वा, सान्त्वनं वाक्यं उवाच – “स्त्रियाः जीवतः पतिः देवः, स्वामी च; अद्य तव मम च राजा अधिपः। न वयं अनाथाः, राजा प्राज्ञः जनाधिपः अस्माकं रक्षिता; भरतः अपि धर्मज्ञः, सर्वभूतानां प्रियवाक्यः। वृद्धराजस्य हिते सदा प्रवर्तस्व; यः स्त्री व्रतानुष्ठानेन उपवासेन च निष्ठा, सा उत्तमा। यदि स्त्री पतिं नानुगच्छति, सा दुःखं प्राप्नोति; पतिसेवया तु स्त्री परमं स्वर्गं लभते। यः देवेषु न नमति, न पूजयति, तस्यापि पतिसेवाया फलम् अस्ति; यद् यत् पतिसुखं, तद् तस्य सेवया लभ्यम्। स्त्रियाः एष धर्मः शाश्वतः वेदेषु लोके च प्रतिपादितः, अग्निहोत्रेषु, सत्पुरुषैः देवेषु च आचरितः। मातः, मम कृते देवाः पूज्यन्तां, ब्राह्मणाः सम्मान्यन्ताम्; मम आगमनपर्यन्तं प्रतीक्षां कुरु। पत्यौ निष्ठा, नियताहारता, सेवायाम् निष्ठा – एतेन त्वं मम आगमनकाले परमं कामं लप्स्यसे।” रामस्य एतद्वाक्यं श्रुत्वा, कौसल्या अश्रुपूरितनेत्रा, दुःखात् पुत्रवियोगेन पीडिता, रामं पुनः उवाच – “राम, मम मनः तव गमनं न अनुमन्यते। वीर, कालः न प्रतिनिवर्तितुं शक्यः; त्वं एकचित्तः गच्छ, शुभं भवतु। यदा त्वं प्रतिनिवर्तिष्यसि, तदा अहं क्लेशात् विमुक्ता भविष्यामि; तव व्रतसिद्धौ, पितृकर्तव्ये सुसम्पूर्णे, मम सुखनिद्रा भविष्यति। मृत्युना मार्गः दुःखः, तं ज्ञातुं कठिनः; यः त्वां प्रेरयति, राघव, मम वचनं शृणु। गच्छ, महाबाहो, सुरक्षितः प्रतिनिवर्तस्व; तव मधुरवाक्यैः अहं सन्तुष्टा भविष्यामि। कदाचित् त्वं वनेन प्रतिनिवर्तिष्यसि, अहं त्वां दारुणी चीरवस्त्रधरं दृष्ट्वा सुखं प्राप्स्यामि।” एवं दृढनिश्चया रानी रामं वनवासे स्थितं दृष्ट्वा, शुभवाक्यैः तं गुणसम्पन्नं अभ्यनन्दत्, तस्य हिते अभिलषिता अभवत्। ततः शृणु पञ्चविंशतितमं सर्गम्। कौसल्या दुःखं विमोच्य, शुद्धं जलं स्पृष्ट्वा, विचारयन्ती शुभकर्माणि अकरोत्। सा रामं उवाच – “रघुकुलश्रेष्ठ, तव निग्रहः न शक्यः; त्वं गच्छ, शीघ्रं प्रतिनिवर्तस्व, धर्ममार्गे स्थितः भव। यं धर्मं त्वं स्नेहेन अनुशासनेन धारयसि, रघुवीर, स धर्मः त्वां रक्षतु। येषु त्वं देवेषु, देवालयेषु च, प्रणमसि, ते त्वां वने रक्षन्तु, महर्षिभिः सह। विश्वामित्रेण प्रदत्तानि अस्त्राणि त्वां सदा रक्षन्तु, गुणसम्पन्नम्। पितरं मातरं च सेवया, सत्यम्, महाबाहो, त्वं दीर्घायुषी भव, सुरक्षितः भव। अग्नयः, कुशः, वेदीः, देवायतनानि, ब्राह्मणासनानि, पर्वताः, वृक्षाः, लता, सरांसि, पक्षिणः, सर्पाः, सिंहाः च त्वां रक्षन्तु, नरश्रेष्ठ। साध्याः, विश्वेदेवाः, मरुतः, महर्षयः, धाता, विधाता, पूषा, भगः, अर्यमा त्वां शुभं ददतु। इन्द्रपुरोगाः लोकपालाः, षडृतवः, मासाः, संवत्सराः, रात्रयः त्वां रक्षन्तु। दिवाः, मुहूर्ताः त्वां सदा शुभं ददतु; वेदः, स्मृतिः, धर्मः त्वां सर्वत्र रक्षतु, पुत्र। स्कन्दः, सोमः, बृहस्पतिः, सप्तर्षयः, नारदः त्वां सर्वतः रक्षन्तु। सिद्धाः, दिशपालाः, दिशेश्वराः ये वने मया स्तुताः, ते त्वां सदा रक्षन्तु, पुत्र। पर्वताः, समुद्रः, वरुणः, आकाशः, वायुः, पृथिवी, चराचरं सर्वं त्वां रक्षतु। नक्षत्राणि, ग्रहाः, तेषां देवताः, दिवसः, रात्रिः, सन्ध्या त्वां वने रक्षन्तु। षडृतवः, मासाः, संवत्सराः, कालविभागाः, क्षणाः, त्वां सुखं ददतु। वने तपस्वीव विचरन्तं, त्वां देवाः, दानवाः च सदा सुखं ददतु। त्वं राक्षसैः, पिशाचैः, क्रूरकर्मभिः, मांसभक्षैः सर्वदैव न भयम् प्राप्नुहि, पुत्र।” एवं कौसल्या रामं धर्ममार्गे स्थितं शुभाशीर्वादैः अभ्यनन्दत्, तस्य वनगमनाय सर्वदेवतानां संरक्षणं प्रार्थयत्।