एवमुक्तः रामेण कल्याणी कौसल्या, पुत्रेण निष्पापेन परमसन्तुष्टा, ‘‘एवं भवतु’’ इति प्रत्युवाच। ततः धर्मनिष्ठः रामः पुनः शोकसन्तप्तां जननीं सम्बोधितवान्। ‘‘माता, पितुः शासनं त्वया मया च कर्तव्यम्। राजा हि पतिः, गुरुर्वरः, सर्वस्य स्वामी च प्रभुः। पञ्चदशवर्षाणि महावने सुखेन निवसित्वा तव वचनं स्थापयिष्यामि।’’ एवमुक्ता कौसल्या, पुत्रस्नेहेन स्रवन्त्याः अश्रुभिः मुखमण्डलेन, शोकविह्वला वचनमुवाच— ‘‘राम, न शक्नोमि सहभार्याभिः वसitum्; त्वया सह मां अपि वनं नय, मृगीव। यदि पितृसत्कारात् त्वमितः गन्तुम् निश्चितवान्, ततः शोकाकुला सन्नपि रामः अश्रुपूर्णलोचनः इदं वचनमुवाच। ‘‘स्त्रियाः पतिः जीवन्नेव देवता स्वामी च; अद्य त्वत्तः मम च राजा एव नियन्ता। न वयं अनाथाः, यतो बुद्धिमान् जनाध्यक्षः राजा अस्माकं रक्षिता; भरतः च धर्मात्मा सर्वभूतेषु प्रियवादिता। वृद्धराजस्य नित्यं हितं साधय; या स्त्री व्रतेषु उपवासेषु च स्थिता, सा उत्तमा। या पतिं नानुगच्छति, सा दुःखभाग्भवति; पतिसेवनया तु स्त्री परं स्वर्गं लभते। या देवतानां न वन्दना, वा त्यक्ता पूजा, सापि पतिं सेवेत, प्रियहिते रममाणा। एषा स्त्रीणां सनातनी धर्मः वेदेन लोकेन चोदिता, यज्ञकर्मसु सतां देवसेवायां च नित्यं पालिता। मम हेतोः देवताः पूज्यन्तां, ब्राह्मणाश्च सत्क्रियन्तां; मम आगमनस्य प्रतीक्षया समयं क्षिपय। नियमिताहारिणि पतिसेवायामनुवर्तिनि स्थिता त्वम्, मम आगमने परमकामं प्राप्स्यसि। यदि धर्मज्ञः उत्तमः जीवेत्—इति रामेणोक्तं, अश्रुपूर्णलोचना कौसल्या शोकातुराभवत्। सा रामं वाक्यमुवाच— ‘‘मम चेतः तव गमनं न सहते, पुत्र। वीर, कालः निःस्पन्दः, प्रतिनिवर्तयितुं न शक्यते; त्वं गच्छैकचित्तेन—शिवास्ते सन्तु, महाबाहो। तव पुनरागमने श्रममुक्ता भविष्यामि; प्रतिज्ञां निष्ठां च पूर्णां कृत्वा पित्र्यं धर्मं च स्थाप्य, सुखेन सुप्तास्यामि। मरणस्य मार्गः सदा दुर्गमः अस्मिन्लोके; यः त्वां प्रेरयति, राघव, स मम वचनं शृणुतु। गच्छ त्वं, महाबाहो, सुरक्षितः प्रतिनिवर्तस्व; स्निग्धैः वाक्यैः मां प्रमोदयसि। कदाचित् त्वं वनेभ्यः प्रत्यागमिष्यसि, तदा त्वां जटाचीरधारिणं पश्येयमिति। एवं संनिश्चिता राज्ञी रामस्य वनवासे दृढनिश्चयं दृष्ट्वा, कल्याणानि वचांसि प्राह रामाय गुणशीलाय, तस्य च कल्याणकामिनी बभूव। पञ्चविंशतितमः सर्गः शृणु। शोकं निःशम्य शुद्धां जलस्पर्शनां कृत्वा, राममाता विचारयन्ती शुभानि कर्माणि अकुर्वत। ‘‘रघुकुलश्रेष्ठ, त्वां न केनचित् निरुध्यते; अतः त्वं शीघ्रं प्रतिनिवर्तस्व, धर्ममार्गे स्थितः भव। यः धर्मः त्वया स्नेहेन संयमेन च पाल्यते, स धर्मः त्वां रक्षतु। येषां त्वं नमस्यसि, देवतानां देवगृहेषु, ते त्वां वने महर्षिभिः सह रक्षन्तु। यः अस्त्रविद्या महर्षिणा विश्वामित्रेण तुभ्यं दत्ता, सा सदैव गुणसम्पन्नं त्वां पातु। पितृसेवया, मातृसेवया, सत्येन च, महाबाहो, दीर्घायुष्मान् भूत्वा रक्षितः भव। अग्नयः, कुशाः, वेदिकाः, यूपाश्च, ब्राह्मणासनानि, पर्वतानि, वृक्षाः, लतानि, सरांसि, विहङ्गमाः, सर्पाः, सिंहाश्च त्वां पातु, नरश्रेष्ठ। साध्याः, विश्वे, मरुतः, महर्षयः, धाता, विधाता, पूषा, भगः, अर्यमाणः च त्वं शुभं कुर्युः। लोकपालाः, इन्द्रप्रमुखाः, ऋतवः, मासाः, संवत्सराः, रात्रयः त्वां पातु। अह्नः, मुहूर्ताः नित्यं त्वां कल्याणं ददतु; वेदाः, स्मृतयः, धर्मः सर्वत्र त्वां रक्षन्तु, पुत्र। स्कन्दः, सोमः, बृहस्पतिः, सप्तर्षयः, नारदश्च त्वां सर्वतः पातु। सर्वत्र सिद्धाः, दिशः पालयन्तः, दिशां अधिपाः, ये मया वने स्तुताः, ते त्वां सदा पालयन्तु, पुत्र। सर्वे पर्वताः, समुद्रः, वरुणराजः, नभः, व्योम, पृथिवी, वायुः, चलस्थिराणि च सर्वाणि त्वां रक्षन्तु। ताराग्रहाः, तेषां देवताः, अह्निश्च रात्रिश्च, सन्ध्ये च त्वां वने पालयन्तु। ऋतवः, मासाः, संवत्सराः, कालविभागाः, क्षणाः च त्वां सुखं कल्याणं च ददतु। महावने मुनिवत् विचरन्तं त्वां, देवासुराः सदा मंगलं ददतु। एवं कौसल्या पुत्रस्नेहेन, धर्मयुक्तया, अश्रुपूर्णलोचना, रामाय आशीर्वचनानि उवाच।