यथा धेनुः स्वं वत्सं यत्र यत्र गच्छति तत्र तत्र अनुगच्छति, तथा कौसल्या पुत्रं रामं यत्र यत्र गच्छेत् तत्र तत्र अनुगच्छामि, इति स्नेहपूर्णं वचनं कौसल्या रामाय अवदत्। तस्याः दुःखावेशेन उक्तं वचनं श्रुत्वा, रामः पुरुषश्रेष्ठः मातरं कौसल्यां प्रत्युवाच। सः रामः मातरं शोकसम्पूर्णां समाश्वासयन् उक्तवान्—कैकेय्या मोहितः, मया वनं गच्छता त्वया परित्यक्तः राजा न जीवेत्, इति। स्त्रीणां पतिसंवरणं घोरं पापं, तद् न त्वया कर्तव्यम्, नापि चिन्तनीयम्, तस्य निन्दा अस्ति, इति रामः अवदत्। यावत् मे पिता, लोकनाथः ककुत्स्थवंशः जीवति, तावत् तस्य सेवा कर्तव्या, एषा स्त्रीणां सनातनधर्मः, इति रामः मातरं उपदिश्य, कौसल्या तेन उक्ता, पुत्रस्य दोषरहितस्य वचनेन सन्तुष्टा, 'एवं भवतु' इति प्रत्युवाच। ततः रामः धर्मनिष्ठः पुनः दुःखितां मातरं सम्बोध्य उक्तवान्—अवयोरपि पितुः आज्ञा पालनीयाः; राजा हि पति, गुरु, श्रेष्ठः, सर्वस्य स्वामी च। पञ्चदश वर्षाणि महावने सुखेन यापयित्वा तव वचनं पालयिष्यामि, इति रामः प्रत्यवदत्। एवं रामस्य वचनं श्रुत्वा, कौसल्या पुत्रं स्निह्यन्ती, अश्रुपूर्णमुखी, तीव्रशोकवशीकृतं वचनं रामाय अवदत्—'राम, अहं सहधर्मिणीभिः वासं न सहिष्ये; त्वं मां अपि ककुत्स्थ वनं नय, मृगशावकवत्। यदि त्वं पितृसत्कारात् गन्तुं निश्चितः, ततः अश्रुविह्वला कौसल्या, रामः अपि अश्रुविह्वलः, इदं वचनं अवदत्—'जीवतः स्त्रियाः पतिः देवः स्वामी च; अद्य त्वं च अहं च राजानं स्वामीं मन्ये।' 'नावयोरनाथत्वं, यः प्रजापतिः राजा धीमन् अस्ति; भरतः अपि धर्मज्ञः, सर्वेषु स्नेहवचनः।' इति रामः अवदत्। वृद्धस्य राज्ञः हिताय यत्नः कर्तव्यः; व्रतानुष्ठानपरायणा स्त्री श्रेष्ठा, इति रामः उपदिश्य अवदत्। यदि स्त्री पतिं नानुगच्छति, सा दुःखं प्राप्नोति; पतिसेवया स्त्री परमं स्वर्गं लभते। देवेषु अर्चनं न कुर्यात्, अथवा आराधनं न कुर्यात्, ततोऽपि पतिसेवायां रमेत्, तस्य हिताय प्रियाय च। एषा स्त्रीणां सनातनधर्मः, वेदेषु लोके च प्रतिपादितः, यज्ञेषु आर्यैः देवेषु च नित्यं आचर्यते। 'मम कृते देवाः पूज्यन्तां, ब्राह्मणाः सत्कृत्यन्तां; तव प्रतीक्षां कुरु, मम आगमनाकाङ्क्षया।' इति रामः अवदत्। 'नियताहारया, पतिसेवायाम् स्थितया, त्वं मम आगमने परमं कामं प्राप्स्यसि।' इति रामः उपदिश्य, यदि धर्मिष्ठः जीवति, इत्येवं रामस्य वचनं श्रुत्वा, कौसल्याः नेत्रे अश्रुपूर्णे अभवत्। शोकातुरं कौसल्यां रामः उपदिश्य, सा रामं प्रत्युवाच—'मम मनः तव गमनं न सहिष्यति, पुत्र।' 'वीर, कालः न प्रतिवर्तनीयः; त्वं गच्छ, एकचित्तः भव, सदा शुभं भवतु, महात्मन्।' यदा त्वं प्रतिनिवर्तिष्यसि, तदा अहं श्रममुक्ता भविष्यामि; यदा त्वं धर्मपालनाय व्रतं समाप्त्वा पितरं कृतार्थं कृत्वा आगमिष्यसि, तदा अहं परमसुखेन शयिष्ये। मृत्युपथः पुत्र, अस्मिन लोके दुरवगाहः; यः त्वां प्रेरयति, राघव, मम वचनं शृणु। त्वं गच्छ, बलवान्, सुरक्षितः प्रतिनिवर्तस्व; मम प्रियवचनैः माम् आनन्दयिष्यसि। कदाचित् त्वं वनात् प्रतिनिवर्तिष्यसि, अहं त्वां दारुणवस्त्रधारीं जटिलं द्रक्ष्यामि। एवं कौसल्या, दृढनिश्चया, रामं वनवासे स्थितं दृष्ट्वा, शुभवचनं रामाय अवदत्, तस्य कल्याणे इच्छन्ती। अथ शृणु पञ्चविंशतितमः सर्गः। कौसल्या, शोकं विमोच्य, शुद्धं जलं स्पृष्ट्वा, चिन्तयन्ती, शुभानि कर्माणि अकुरुत्। 'त्वां न कोऽपि निवारयितुं शक्नुयात्, रघुवंशश्रेष्ठ, त्वं गच्छ, शीघ्रं प्रतिनिवर्तस्व, धर्ममार्गे स्थित्वा।' यं धर्मं त्वं स्नेहेन यत्नेन च पालयसि, रघुसिंह, स धर्मः त्वां रक्षतु। येषु त्वं नमसि, देवेषु देवालयेषु च, ते त्वां वने महर्षिसंयुक्तं रक्षन्तु। विष्वामित्रेण प्रदत्तानि आयुधानि, तानि त्वां सर्वदा रक्षन्तु, गुणसम्पन्नम्। पितृसेवया, मातृसेवया, सत्येन च, बलवान्, त्वं दीर्घायुषी भव, रक्षितः च। अग्नयः, कुशाः, वेदीः, देवस्थानानि, ब्राह्मणासनानि, पर्वताः, वृक्षाः, लताः, सरांसि, पक्षिणः, सर्पाः, सिंहाः, पुरुषश्रेष्ठ, त्वां रक्षन्तु। साध्याः, विश्वेदेवाः, मरुतः, महर्षयः, धाता, विधाता, पूषा, भगः, अर्यमा, त्वां शुभं ददतु। सर्वलोकपालाः, इन्द्रप्रधानाः, ऋतवः, मासाः, वर्षाः, रात्रयः, त्वां रक्षन्तु। दिनानि, मुहूर्ताः, सर्वदा शुभं ददतु; वेदः, स्मृतिः, धर्मः, सर्वत्र त्वां रक्षन्तु, पुत्र। देवः स्कन्दः, सोमः, बृहस्पतिः, सप्तर्षयः, नारदः, सर्वतः त्वां रक्षन्तु। एवं कौसल्या पुत्रं रामं शुभाशीर्वादैः, धर्मोपदेशैः, देवपूजया च, वनगमनाय सन्दर्शयन्ती, स्नेहसम्पूर्णा, पुत्रं प्रेषयामास।