सा कौसल्या रामं विलपन्ती दुःखेन व्याकुला तम् आत्मजं समुपविशन्तं दृष्ट्वा, स्वजनसमं मारुतं शोकाग्नये स्वाश्रुविलीनैः शोकैः हव्यं इव समर्पयन्तं अनुभवति स्म। तस्या विलापदुःखसमुत्थेन महता धूमेन, यः पुत्रस्य वनगमनचिन्तया सञ्जातः, सा तेन धूमेनैव दग्धा इव भवति, श्वासपरिश्रान्त्या च दुःखं तस्याः वृद्ध्यै एव भवति। पुत्रवियोगेन हीनत्वात्, तस्याः अनन्तः तीव्रः शोकाग्निः तां दग्धुम् आरब्धः, यथा वसन्तान्ते सूर्यः तृणानि दहति। सा यथा धेनुः वत्सं प्रव्रजन्तं अनुगच्छति, तथा अहं अपि तव यत्र गमनं, तत्र त्वां अनुगमिष्यामि, इति स्नेहेन उक्तवती। एवं मातुः विलापं श्रुत्वा, रामः पुरुषर्षभः तां शोकसन्तप्ताम् मातरं प्रत्युवाच। सः उवाच—"कैकेय्या मोहितेन मया वनं गच्छता त्वया च परित्यक्तः राजा नूनम् न जीविष्यति। पतिसंन्यासः स्त्रियाः परमं क्रूरं कर्म; त्वया कदापि न कर्तव्यः, नापि मनसा, सः निन्द्यः। यावत् पितरं काकुत्स्थवंशसमुद्भवं लोकनाथं जीवन्तं पश्यामि, तावत् तस्य सेवां कर्तव्या, एष धर्मः सनातनः।" रामस्य वचः श्रुत्वा, सा पुण्यशीला कौसल्या, सुतस्य निष्पापस्य वचनेन सन्तुष्टा, "एवं भवतु" इत्युक्तवती। ततः धर्मपालकः रामः पुनः मातरं दुःखार्तां प्रत्युवाच—"माता, त्वं च अहं च पित्रादेशं कर्तव्यं; राजा पतिः, गुरु, श्रेष्ठः, सर्वस्वामी च। पञ्चदशवर्षाणि वनमध्यं सुखेन यापयित्वा तव वचने स्थितो भविष्यामि।" एवं रामेण उक्ता, कौसल्या स्नेहपाशबद्धा, अश्रुपूरितमुखी, दुःखेन व्याकुला, पुनरुवाच—"राम, अहं सहधर्मिणीषु वासं न सहिष्ये; त्वया सह वनं नय मामपि, मृगीव। यदि पितरि कृत्स्ने मान्ये तव मनः वनगमनाय निश्चितं, तर्हि मां अपि नय।" तस्याः अश्रूणि पतन्त्याः, रामः अपि अश्रुपूर्णलोचनः, इदं वचनं उवाच—"पतिहि जीवति स्त्रियाः देवता; अद्यापि नः राजा स्वामी। न वयं अनाथाः, राजा प्रजापालकः धर्मज्ञः, भरतः अपि धर्मात्मा, सर्वभूतेषु प्रियवादः।" "सदा वृद्धराजस्य हिते यत्नः कार्यः; या स्त्री व्रतेषु उपवासेषु च निष्ठिता, सा उत्तमा। या स्त्री पतिं नानुवर्तते, सा दुःखभाग्भवति; पतिसेवया स्त्री परमं स्थानं प्राप्नोति। अपि च या स्त्री न नमति, न वा देवपूजां कुर्यात्, सा अपि पतिसेवां कुर्यात्, तस्य प्रीयताम् एव चिन्तयेत्। एषा धर्मः सनातनः, वेदेषु लोके च, यज्ञकर्मसु, देवतासु, सतां च सदा दृश्यते। अतः त्वं मम हेतोः देवतान् पूजय, ब्राह्मणांश्च मानय; मम आगमनपर्यन्तं प्रतीक्षस्व।" "नियताहारिणी पतिसेवा परायणा, त्वं मम आगमने परमं फलम् अवाप्स्यसि। यदि धर्मात्मा राजा जीवेत्, तदा त्वं सुखिनी भविष्यसि" इति रामेण उक्ता, कौसल्या अश्रुपूर्णनेत्रा दुःखार्ता पुनरुवाच—"राम, तव गमनं मम मनसि न रोचते।" "वीर, कालः निवारयितुं न शक्यः; तस्मात् त्वं निश्चयेन गच्छ, सदा शुभमस्तु। त्वयि प्रत्यागते मम क्लेशः न भविष्यति; यदा त्वं धर्मं कृत्वा, व्रतम् अनुष्ठाय, पितरं संतोष्य, पुनः आगमिष्यसि, तदा अहं परमं सुखं प्राप्स्यामि। मृत्युपथः सदा दुर्गमः; यः त्वां प्रेरयति, राघव, मम वचनं शृणु। गच्छ, महाबाहो, पुनः सुरक्षितः प्रतियाहि; त्वं मधुरैः वचोभिः मां तोषयिष्यसि। कदाचित् त्वं वनात् प्रत्यागच्छन्, मुनिवेषधारी, वल्कलमुण्डितः, मम दर्शनं करोषि।" एवं सा महाराज्ञी, रामस्य वनवासे निश्चयमवलोक्य, तस्मै शुभवचनानि उवाच, तस्य कल्याणमिच्छन्ती सस्नेहं प्रार्थयामास। एवमष्टविंशतितमे सर्गे, कौसल्या दुःखं निवार्य, शुद्धां जलां स्पृष्ट्वा, शुभानि कर्माणि चकार। सा चिन्तयन्ती, "रघुकुलश्रेष्ठ! त्वां न कश्चन निवारयितुं शक्नोति; त्वं शीघ्रं प्रतियाहि, धर्ममार्गे स्थित्वा। यं धर्मं स्नेहेन शीलसम्पन्नतया धारयसि, स धर्मः त्वां रक्षतु। ये देवतासु, देवायतनेषु, येषां त्वं वन्दनं करोषि, ते त्वां मुनिभिः सह वने रक्षन्तु।" "विश्वामित्रेण दत्तानि ये अस्त्राणि, तानि त्वां सदैव रक्षन्तु। पितृसेवया, मातृसेवया, सत्येन च, महाबाहो, त्वं दीर्घायुषी सुखी च भव। अग्नयः, कुशाः, वेदिकाः, यूपाः, ब्राह्मणासनानि, पर्वतानि, वृक्षाः, लताः, सरांसि, विहगाः, सर्पाः, सिंहाश्च त्वां रक्षन्तु, नरश्रेष्ठ। साध्याः, विश्वेदेवाः, मरुतः, महर्षयः, धाता, विधाता, पूषा, भगः, अर्यमाञ्च त्वां कल्याणं ददतु।" एवं कौसल्या रामं पुत्रं दुःखार्ता स्नेहसमन्विता धर्मोपदेशैः, आशीर्वादैश्च अनुगृह्य, तस्य सकलमङ्गलाय प्रार्थयामास।