नूनं हि लोके दैवबलं महदस्ति, यतः सर्वजनप्रियः रामः अद्य वनं गन्तुम् इच्छति। वायुः अपि, स्वबन्धुवत् सन्, मम विलापशोकदुःखमेव वहति, मम रुदिताश्रुभिः प्रज्वलितस्य शोकाग्नेः हुतं इव समर्पयन्। त्वद्गमनचिन्तया जातस्य मम महतः शोकबाष्पधूमस्य ध्वंसः मां दहति, पुत्र, निश्वासक्लेशः च मम दुःखं वर्धयति। त्वद्वियोगेन, पुत्र, अयं महान् अतुलः शोकाग्निः मां दहिष्यति, यथा ग्रीष्मान्ते सूर्यः तृणानि दहति। यथा धेनुः वत्सं गच्छन्तं पृष्ठतः अनुसरति, तथा अहम् अपि त्वां यत्र यास्यसि तत्र अनुसरिष्यामि। एवं मातुः वचः श्रुत्वा, पुरुषर्षभः रामः, शोकाभिभूतां मातरं प्रत्युवाच। कैकेय्या विभ्रमितः, त्वया च परित्यक्तः, वने गते मयि राजा नूनम् न जीविष्यति। पतिसंन्यासः स्त्रियाः परमं क्रूर्यं; एषा कार्या न ते, नापि मनसा, निन्दिता हि सा। यावत् पितरं लोकनाथं ककुत्स्थवंशसम्भवम् जीवन्तं पश्यामि, तावत् तस्य सेवा कार्या; एष धर्मः सनातनः। रामेण एवमुक्ता, शुभा कौसल्या, पुत्रेण अनघेन तुष्टा, प्रत्युवाच—'एवं अस्तु' इति। ततः रामः, धर्मनिष्ठेषु श्रेष्ठः, पुनः शोकसन्तप्तां मातरं वाक्यम् अब्रवीत्। आवां उभौ अपि पितुः आज्ञां पालनीयौ; राजा पतिः, गुरु, श्रेष्ठः, सर्वस्य स्वामी च। पञ्चदश वर्षाणि वने सुखेन यापयित्वा, तव वचने स्थितः भविष्यामि। एवं रामेण उक्ता, कौसल्या, पुत्रस्नेहात् अश्रुपूर्णमुखी, विषण्णा वाक्यम् अब्रवीत्—'राम, अहम् एता: सपत्न्यः न सहिष्णु, त्वया सह वनं नय मां, ककुत्स्थ, मृगीव। यदि त्वं पितुः प्रियार्थं वनं गन्तुम् निश्चितः, तर्हि' इत्युक्त्वा रुदन्त्यां कौसल्यायां, रामः अपि रुदन् इदं वचनम् उवाच। 'स्त्रियाः पतिः जीवन् देवता स्वामी च; अद्य, जनन्यौ, नः राजा एव सर्वेश्वरः। वयं न अनाथाः, यतः प्राज्ञः राजा प्रजापतिः अस्माकं अस्ति; भरतः अपि धर्मात्मा, सर्वभूतेषु प्रियवादिन्। वृद्धस्य नृपतेः हितं सदा कर्तव्यम्; या स्त्री व्रतपरायणा, सा उत्तमा। या पतिं नानुगच्छति, सा दुःखं प्राप्नोति; पतिसेवानया स्त्री परं स्वर्गं लभते। या न देवताः नमति, न वा पूजां त्यजति, सा अपि पतिसेवानिरता भवेत्, तस्य प्रियहिते रममाणा। एषः धर्मः सनातनः, वेदे लोके च घोषितः, यज्ञेषु, आर्यैः, देवेषु च सदा आचर्यते। हे सुमुखि, मम निमित्तं देवताः पूज्यन्तां, ब्राह्मणाश्च सत्क्रियन्ताम्; मम प्रत्यागमनकाले त्वं प्रतीक्षस्व। धैर्येण, नियताहारया, पतिसेवानिरता, मम आगमने त्वं परम् अभिलाषितं प्राप्स्यसि।' एवं रामेण उक्ता, अश्रुपूर्णलोचना कौसल्या, पुत्रशोकात् व्याकुला, रामं प्रत्युवाच—'मम मनः, वत्स, तव गमनं न सहते।' 'वीर, कालः निःस्पन्दः, अनिवर्तनीयः; गच्छ त्वं, एकचित्तः, सदा सौम्यः भूयाः। त्वयि प्रत्यागते श्रान्तिम् मुच्ये; धर्मं कृत्वा, पितुः कृतार्थं कृत्वा, प्रतिनिवृत्ते त्वयि, अहम् परमसुखेन शयिष्ये। मरणमार्गः, वत्स, दुर्निरीक्ष्यः; यः त्वां प्रेरयति, राघव, मम वाक्यं शृणु। गच्छ, महाबाहो, सुखेन प्रतिनिवर्तस्व; त्वम् माम् मृदुवाक्यैः प्रीययिष्यसि। कदाचित् वनेभ्यः प्रत्यागच्छन् त्वां पश्येयम्, मत्तमूलवस्त्रिणं, पुत्र।' एवं निश्चितवती कौसल्या, रामं वने वासाय निश्चितमनसं दृष्ट्वा, शुभवचः सुभगगुणाय रामाय उवाच, तस्य कल्याणम् अभिलषन्ती। तत् पञ्चविंशः सर्गः शृणु। शोकं विहाय, शुद्धां आपः स्पृष्ट्वा, राममाता, विचक्षणा, शुभानि कर्माणि अकरोत्। 'त्वां, रघुवंशश्रेष्ठ, न कोऽपि निवारयितुं शक्नोति; गच्छ शीघ्रं प्रतिनिवर्तस्व, धर्मस्य पन्थानम् आचर। यं धर्मं त्वं स्नेहेन शासनेन च पालयसि, रघुवृषभ, स धर्मः त्वां रक्षतु। येषु देवेषु, देवगृहेषु च, त्वं नमस्यसि, तैः सह त्वं वने महर्षिभिः रक्ष्यस्व। ये अस्त्राणि विश्रुतबुद्धिना विश्वामित्रेण दत्तानि, तानि सदा गुणसम्पन्नं त्वां रक्षन्तु। पितृसेवया, मातृसेवया, सत्येन च, महाबाहो, दीर्घायुष्मान् भव रक्षितश्च। अग्नयः, कुशाः, वेदिकाः, तीर्थानि, ब्राह्मणासनानि, पर्वतानि, वृक्षाः, लतानि, सरांसि, खगाः, सर्पाः, सिंहाः च त्वां रक्षन्तु, नरश्रेष्ठ।' एवं कौसल्या, पुत्रस्य कल्याणार्थम्, धर्मयुक्तानि वचनानि, राघवं प्रति स्नेहपूर्वकं उवाच।