यदा कौसल्या रामस्य वनवासस्य दुःखदं वचनं शुश्राव, तदा सा शोकविह्वला स्नेहसम्बन्धिनं पुत्रं दृष्ट्वा व्याकुला बभूव। सा चिन्तयन्ती मनसि—"कोऽत्र श्रोतुम् एतद् विश्वास्येत, को वा न भीतः स्याद्—यः पुण्यशीलः सर्वप्रियः राजा पुत्रः काकुत्स्थवंशसम्भवः, स वनवासाय प्रेष्यते?" इति। सा पुनर् विचारयन्ती, "नूनं दैवं महद् इह, सर्वं नियच्छति; सर्वेषां प्रियः रामः अपि अद्य वनं गच्छति," इति मनसि व्यथिता बभूव। सा शोकविह्वला मातरं समीपस्थं वातम् अपि दुःखस्यैव कारणं मन्यते, "एष वातः मम स्वजनसदृशः सन् केवलं विलापशोकमेव वहति, मम अश्रुभिः प्रज्वलितस्य शोकाग्नेः हव्यदत्तमिव क्रियते," इति। सा पुनः चिन्तयन्ती, "मम शोकस्य महान् धूमः, यः तव गमनचिन्तया जातः, स मां दहिष्यति; दीर्घनिःश्वासैः मम क्लेशः वर्धिष्यते।" "त्वयि विहीने मम हृदयदाहो दग्धुम् आरभते, यथा शिशिरे समाप्ते सूर्यः तृणानि दहति। यथा धेनुः वत्सं गच्छन्तं अनुसरति, तथा अहम् अपि त्वां सर्वत्र अनुसरिष्यामि," इति शोकपूर्णा सा मातरं रामं प्रति उवाच। एवमुक्त्वा कौसल्या, रामः धर्मात्मा मातरं शोकसंभ्रान्तां प्रत्युवाच। "कैकेय्या छन्नः, त्वया च परित्यक्तः, गच्छन् अहम् यदि, राजा नूनं जीवितुं न शक्नोति। पतिसंन्यासः स्त्रियाः क्रूरतमं कर्म; त्वया न कर्तव्यम्, नापि मनसा, सः निन्द्यः। यावत् पितरं काकुत्स्थवंशजं जीवति, तावत् तस्य सेवा कार्य्या; स एव सनातनः धर्मः।" एवमुक्ता रामेण, सौम्यः कौसल्या प्रीतात्मा तं पुत्रं प्रत्युवाच—"एवं अस्तु" इति। ततः पुनः रामः धर्मनिष्ठः मातरं शोकविह्वलां पुनर् उवाच—"त्वं च अहम् च पितुः आदेशं कर्तव्यं; राजा पतिः, आचार्यः, सर्वेभ्यः श्रेष्ठः, स्वामी च। पञ्चदश वर्षाणि महावने सुखेन यापयित्वा, पुनः तव वचने स्थितः भविष्यामि।" एवं वदति रामे, कौसल्या स्नेहवशात् अश्रुपूर्णमुखी दुःखिता वाक्यम् उवाच—"राम, अहम् एषु सहभार्येषु वसन्ती न शक्नोमि; त्वया सह वनं गमिष्यामि, यथा हरिणी हरिणेन। यदि पित्रर्थं गन्तुं निश्चितमस्ति, तर्हि मां अपि सह नय," इति विलपन्ती तम् उवाच। रामः अपि अश्रुपूर्णः सान्त्वनमिदं वचनम् उक्तवान्। "पतिः जीवन्नेव दैवतं स्त्रियाः; अद्य त्वं च अहम् च नृपस्यानुशासनं पालयावः। न वयं अनाथाः, यतः धर्मज्ञः राजा अस्माकम् अस्ति; भरतः अपि धर्मात्मा सर्वेभ्यः प्रियं वदति। वृद्धस्य नृपतेः हितं सदा चिन्तय; या स्त्री व्रतानि उपोष्य पतिसंसेवने रता, सा उत्तमा। या स्त्री पतिं नानुगच्छति, सा दुःखं प्राप्नोति; पतिसेवनया स्त्री परं स्वर्गं लभते। या देवतानां पूजां न करोति, सा अपि पतिसंसेवने रता, तस्य प्रियहिते रममाणा भवेत्। एषः सनातनः धर्मः, वेदेषु लोके च उक्तः, सदा होमेषु, साधुभिः च देवेषु।" "मम कृते, देवताः पूज्यन्तां, ब्राह्मणाः सत्क्रियन्तां; मम प्रत्यागमनस्य काले प्रतीक्षां कुरु। नियमिताहारवृत्त्या पतिसेवानिरता सती, त्वं मम प्रत्यागमने परं कामं प्राप्स्यसि। यदि धर्मिष्ठश्रेष्ठः पिता जीवेत्, तदा..." एवं रामेण अश्रुपूर्णलोचना कौसल्या दुःखिता पुनर् उवाच—"राम, तव गमनं मम मनसि न रोचते।" सा पुनः "कालः निवारयितुं न शक्यः; गच्छ पुत्र, एकचित्तेन; सदा कल्याणं ते भवतु।" इत्युक्त्वा, "यदा त्वं प्रत्यागमिष्यसि, तदा अहम् क्लेशात् विमुक्ता भविष्यामि; यदा त्वं व्रतम् अधिष्ठाय पित्रर्थं कृतकृत्यः प्रत्यागमिष्यसि, तदा अहम् परमसुखेन शयिष्ये। मरणमार्गः सदा दुर्नयः; त्वां यः प्रेरयति, स मम वाक्यं शृणु। गच्छ, महाबाहो, पुनरागम्य मां मधुरैः वाक्यैः तोषयिष्यसि। कदाचित् त्वं वनात् प्रत्यागमिष्यसि, अहम् अपि त्वां जटाचीरधारिणं द्रक्ष्यामि।" इत्येवं दृढनिश्चया कौसल्या रामस्य वनवासे निश्चयं दृष्ट्वा, शुभानि वाक्यानि उक्त्वा, तस्य कल्याणकामना बभूव। पञ्चविंशतितमं सर्गं शृणु। शोकं त्यक्त्वा, शुद्धां जलस्पर्शपूर्वकं, राममाता विचारयन्ती शुभानि कर्माणि चकार। सा रामं उवाच—"रघुकुलश्रेष्ठ, त्वां न कश्चित् निरोद्धुं शक्नोति; त्वं गच्छ, शीघ्रं प्रतिनिवर्तस्व, धर्ममार्गे स्थित्वा। यं धर्मं त्वं स्नेहेन नियमेन च पालयसि, स धर्मः त्वां रक्षतु। येषां देवतानां मन्दिरेषु च त्वं नमस्यसि, ते त्वां मुनिभिः सह वने रक्षन्तु। विश्वामित्रेण यः अस्त्रविद्या प्रदत्ता, सा त्वां सदा रक्षतु। पित्रे मातरं च सेवया, तथा सत्येन, महाबाहो, दीर्घायुष्मान् भव, सुरक्षितः च भव।" एवं कौसल्या-रामयोः शोकस्नेहयोर् मध्ये, धर्मः, पितृसेवा, मातृवन्दनं च, धर्मपथानुगमनं च, शुभाशिषः च, रामस्य वनगमनाय समाहितं कृतम्।