राघववंशवर्धनः श्रीरामः, स्वजनन्याः दुःखमपस्मारयन् पुनः पुनः लक्ष्मणं सान्त्वयन् अश्रूणि अपोहत्। तदा सः सौम्यं लक्ष्मणं इदं वाक्यमुवाच—"शृणु मम वाक्यम्, अहं पितुः शासनं कर्तुमेव निश्चयवानस्मि; एष एव धर्मः पन्थाः।" एवमुक्ते तस्मिन्नेव काले श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायामयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः प्रवर्तते। तत्र पितुः शासनपालनाय दृढनिश्चयं दृष्ट्वा कौसल्या, बाष्पगद्गदया वाचा, धर्म्यमिदं वाक्यमब्रवीत्। सा दुःखेन पीडिता कौसल्या उवाच—"यो मम पुत्रः दशरथात्संभूतः, दुःखमजानन्, धर्मनिष्ठः, सर्वभूतेषु मधुरभाषी च, सः कथं कन्दमूलफलाशनं वने जीविष्यति? यस्य दासदासीजनाः सुसंस्कृतं भोजनं भुञ्जते, सः रामः कथं वने मूलफलानि भक्षयिष्यति? इदं श्रुत्वा कः विश्वसेत्, कश्च न भीतिं गच्छेत्, यदयं धर्मात्मा, सर्वप्रियः, ककुत्स्थवंशसम्भवः राजपुत्रः वनवासाय प्रेष्यते। नूनं हि विधिर्दुर्बलः, यः सर्वं नियच्छति; त्वं च राम सर्वेषां प्रियः सन् अपि वनं यास्यसि। एष वातः अपि तव स्वजनवत्सदृशः सन्, केवलं मम शोकाग्नौ बाष्पैः शोकवातैश्च दीयमानः, शोकार्चिषं हुत्वा मां क्लेशयति। तव गमनचिन्तया जातः महान् बाष्पधूमः मां दहिष्यति, श्वासश्रमश्च दुःखवृद्धये भविष्यति। त्वयि वियुक्तायामिह मयि, अयं महान् अतिदारुणः शोकाग्निः मां दहिष्यति, यथा हि वसन्तान्ते सूर्यः तृणानि दहति। यथा धेनुः वत्सं प्रस्थितं पृष्ठतः गच्छति, तथा अहम् अपि तव पृष्ठतः यत्र यास्यसि तत्र गमिष्यामि।" एवं मातुः वचनानि श्रुत्वा, नरश्रेष्ठः रामः दुःखेन पीडितायै मातरं प्रत्युवाच—"कैकेय्या वञ्चितः, मया च वनं गते त्वया परित्यक्तः राजा नूनं जीवितुं न शक्नोति। पतिसंन्यासः स्त्रियैः क्रूरतमं कर्म; एवं कर्तुं न युक्तं, नापि मनसा, निन्द्यत्वात्। यावत्पर्यन्तं मम पिता ककुत्स्थवंशसम्भवः लोकनाथः जीवति, तावत्सेवनं तस्य कर्तव्यम्; एषः सनातनः धर्मः।" एवं रामेण समाश्वासिता शुभा कौसल्या, प्रसन्ना पुत्रेण निष्पापेन, प्रत्युवाच—"एवं भवतु।" ततः धर्मसंश्रितः रामः पुनः दुःखार्तां मातरं वाक्यमुवाच—"त्वं च अहं च पितुः शासनं कर्तव्यम्; राजा हि पतिः, आचार्यः, श्रेष्ठः, सर्वस्य स्वामी च। पञ्चदशवर्षाणि महावने सुखेन स्थित्वा तव वचनमनुतिष्ठामि।" एवं रामेणोक्ते, कौसल्या, पुत्रस्नेहात् बाष्पपूरितवदना, विषण्णया वाचा वाक्यमुवाच—"राम, न शक्नोमि सहभार्याभिः वसितुं; मामपि ककुत्स्थ वनं नय, मृगीव। यदि तव मनः पितुः प्रीत्यर्थं गन्तुमेव निश्चितं, तर्हि सा रुदती रामं रुदन्तं प्रत्युवाच।" रामः पुनरुवाच—"पतिः स्त्रियाः देवता स्वामी च; अद्य त्वं च अहं च राजानमेव स्वामिनं मन्यावः। न वयं अनाथौ, यतः प्राज्ञः राजा जनाधिपः अस्माकं स्वामी अस्ति; भरतः अपि धर्मात्मा, सर्वभूतेषु मधुरभाषी च। सदा वृद्धराजस्य हिते समाचर; या स्त्री नियमव्रतपरा उपवासे स्थिता सा श्रेष्ठा। यदि स्त्री पतिं नानुगच्छति, सा दुःखं प्राप्नोति; पतिसेवनया तु स्त्री परमं स्वर्गं प्राप्नोति। यो वा न नमति, वा देवपूजां त्यजति, सापि पतिसेवानिष्ठा स्यात्, प्रियहिते रममाणा। एषः स्त्रीणां सनातनः धर्मः वेदविहितः, लोके च प्रतिष्ठितः, यज्ञेषु च देवेषु च सतां नित्यपाल्यः। देवि, मदर्थं देवाः पूज्यन्तां, ब्राह्मणाश्च सत्क्रियन्तां; मम प्रतिपालय समयं, प्रत्यागमनस्य कामनया। नियताहारिणी पतिसेवानिष्ठा चिरस्थिता, पुनरागते मयि परमानन्दं प्राप्स्यसि।" एवं धर्मिष्ठेन रामेणोक्तं वाक्यम् अश्रुपूर्णलोचना कौसल्या शुश्राव। सुतशोकातुरा कौसल्या रामं प्रत्युवाच—"मम चित्तं तव गमनं न रोचते, वत्स। वीर, नूनं कालः दुरत्ययः; त्वं गच्छैकचित्तः, सदा सुखी भूयाः। त्वयि प्रत्यागते, अहं क्लेशरहितां शय्यां प्राप्स्यामि; व्रतानुष्ठानं कृत्वा, पितुः कृतार्थ्यं सम्पाद्य, प्रत्यागते त्वयि परमसुखं लप्स्ये। मरणस्य मार्गः सदा दुरवगाह्यः लोके; यः त्वां प्रेरयति, स मम वचनं शृणोतु। गच्छ महाबाहो, पुनरागच्छ; त्वं मधुरैः वाक्यैः मां तुष्टिं करिष्यसि। कदाचिद् एषः कालः यत्र त्वं वनात् प्रत्यागमिष्यसि, अहं च त्वां जटाचीरधरं दृष्ट्वा हर्षितां मन्ये।" एवं दृढनिश्चया कौसल्या, रामं वनवासाय स्थितमालोक्य, शुभानि वाक्यानि रामायोक्त्वा, तस्य श्रेयसे स्पृहयामास। अथ पञ्चविंशः सर्गः प्रवर्तते। ततो दुःखं निवार्य, शुद्धोदकस्पर्शनं कृत्वा, राममाता विचारयन्ती शुभानि कर्माणि चकार।