अद्य काले चन्दनस्य, भूषणविमोचनस्य, वित्तत्यागस्य, सखिपरिरक्षणस्य च समयः प्राप्तः। मम एते बाहू, हे राम, कर्मणां कर्तव्येषु विशेषतः तवाभिषेकस्य विघ्नकर्तॄन् प्रतिषेधितुं योग्यौ। ब्रूहि, कः अद्य मया निहन्येत—यो न तव सखा, जीवितं कीर्तिं च बन्धुबलं च गर्वयन् स्थितः—येन एषा पृथिवी तव वशं यातु; यथेष्टं मां आज्ञापय, अहं तव दासः। एवं लक्ष्मणं बहुशः सान्त्वयन्, अश्रूणि पाणिना मार्जयन्, रघुवंशवर्धनः रामः सान्त्वनपूर्वकं वाक्यम् उक्तवान्—"शृणु, सौम्य, अहं पितुः शासनं कर्तुं निश्चितः; एष एव धर्ममार्गः।" शृणु, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः प्रवर्तते। पितुः शासनपालने निश्चयं दृष्ट्वा, कौसल्या अश्रुपूरितगद्गदया वाचा धर्म्यम् उक्तवती—"सः मम पुत्रः, दशरथस्य सुतः, यः दुःखं न जानाति, धर्मनिष्ठः सर्वभूतेषु प्रियवादि च, कथं वनवासे उञ्छवृत्त्या जीविष्यति? यस्य दासाः सेवकाः च सुवर्णपाकं भोजनं अश्नन्ति, सः रामः किम् इदानीं कन्दमूलफलानि वन्यं भोक्ष्यति? कः इदं श्रुत्वा विश्वसेत्, कः वा न भीषेत—यः धर्मात्मा, प्रियः राजपुत्रः, काकुत्स्थवंशजः, सः निर्वास्यते? नूनं दैवबलम् अनिवर्त्यं लोके, यतः त्वं राम, सर्वजनप्रियः, वनं यास्यसि। एष वातः, आत्मबन्धुवत्, केवलं शोकाग्नौ आर्तनादाश्रुजालेन आहुतिं ददाति। मम शोकदाहस्य महद्भिः शोकधूमैः, तव गमनचिन्तया जातैः, अहं दग्धास्मि, विश्रान्तिश्वासैः दुःखवृद्धिः। त्वयि विना, पुत्र, अयं विशालः, तीव्रः शोकाग्निः मां संतापयिष्यति, यथा हेमन्ते सूर्यः तृणानि दहति। यथा धेनुः वत्सं गच्छन्तं अनुगच्छति, तथा अहम् अपि त्वां यत्र यास्यसि तत्र अनुगमिष्यामि।" एवं मातुः वचनं श्रुत्वा, रामः, पुरुषश्रेष्ठः, शोकसंतप्तां तां प्रत्युवाच—"कैकेय्या छन्नः, त्वया च त्यक्तः, वने गच्छता मया सह, राजा नूनं न जीविष्यति। पतिसंन्यासः स्त्रियाः क्रूरतमं कर्म, तत् त्वया न कर्तव्यं, नापि चिन्तनीयं, निन्द्यं हि तत्। यावत् पितरं, जगत्पतिं, काकुत्स्थवंशजम्, अहम् जीवितुम्, तावत् तस्य सेवा कार्य्या, एष धर्मः सनातनः।" एवं रामेण उक्ता, शुभा कौसल्या, धर्मपुत्रेण तुष्टाऽभूत्, प्रत्युवाच—"एवमस्तु।" ततः रामः, धर्माचार्याणां श्रेष्ठः, पुनः शोकसंतप्तां मातरं वाक्यम् अब्रवीत्—"त्वं च अहम् च उभौ पितुः शासनम् अनुतिष्ठावः; राजा हि पतिः, गुरु, श्रेष्ठः, स्वामी च। पञ्चदशवर्षाणि महावने सुखेन यापयित्वा, तव वचनं करिष्यामि।" एवं रामेण उक्ता, पुत्रस्नेहवशा, अश्रुपूर्णमुखी कौसल्या, दुःखार्ता वाक्यम् अवदत्—"राम, अहम् अत्र सहभार्याभिः वासं न सहिष्ये; त्वया सह वने मां अपि नय, मृगीव। यदि पितुः मान्यतया गन्तुम् उद्यतः असि, तर्हि सा रुदती, रामः अपि रुदन्, इदं वाक्यम् अवदत्—"जीवत्सु स्त्रीणां पतिः एव देवता, भर्ता च; अद्य उभयोः अपि अस्माकं राजा एव स्वामी। अस्माकं नाथोऽस्ति, धर्मज्ञः राजा, प्रजापालकः; भरतः अपि धर्मात्मा, सर्वभूतेषु प्रियवादि।" "सदा वृद्धराजस्य हितं चेष्टा, व्रतोपवासे स्थिता स्त्री उत्तमा। यदि स्त्री पतिं नानुवर्तते, सा दुःखभागिनी; पतिसेवा तु स्त्रियाः स्वर्गसाधनम्। यः देवतासु न नमेत, न पूजयेत, सः अपि पतिसेवानुष्ठानं कर्तव्यम्, तस्य प्रियहिते रता स्त्री। एष धर्मः स्त्रियाः शाश्वतः, वेदशास्त्रेषु लोके च प्रतिपादितः, सदा अग्निकार्येषु, सतां देवपूजायाम् अपि। अतः, मम कृते, देवाः पूज्यन्तां, ब्राह्मणाः सत्क्रियन्तां; प्रतीक्षस्व मम आगमनकालम्। धैर्येण, नियताहारया, पतिसेवानिरता, त्वं मम आगमे परमानन्दं प्राप्स्यसि।" "यदि धर्मिष्ठः जीवेद्, इति रामेण उक्ता, अश्रुपूर्णनेत्रा कौसल्या, पुत्रशोकाभिभूता, रामं प्रत्युवाच—'मम मनः तव गमनम् अनुमन्यते न, पुत्र।' वीर, नूनं कालः अनिवर्त्यः; गच्छ, पुत्र, एकचित्तेन—शिवः सदा भव, महाबाहो।" "यदा त्वं निवर्तिष्यसि, तदा विश्रान्तिं प्राप्स्यामि; यदा त्वं प्रतिज्ञां पूरयित्वा, पितुः कृतार्थ्यं कृत्वा, पुनरागमिष्यसि, तदा परमसुखेन सुप्तास्याः। मृत्युपथः दुरवगाह्यः लोके सदा, यः त्वां प्रेरयेत्, राघव, मम वचनं शृणु। गच्छ, महाबाहो, सुरक्षितः पुनरागच्छ; तव मधुरवचनैः मां तुष्टिं करिष्यसि। किम् अद्य तव वनात् प्रत्यागमनकालः, यदा त्वां जटाचीरधरं दृष्ट्वा सुखं प्राप्स्यामि।" एवं कौसल्या रामं पुत्रशोकविह्वला, अश्रुपूर्णलोचना, हृदयेन दुःखार्ता, सान्त्वनपूर्वकं वाक्यम् उक्तवती।