लक्ष्मणः रामं प्रति उत्साहपूर्णं वचनम् अवदत्—“अद्य मे शस्त्रबलस्य सत्यं दर्शनं भविष्यति, नृपं निर्बलमकर्तुं तव च शासनं स्थापयितुं शक्नोमि, आर्य। अद्य चन्दनलेपनस्य, केयूरविमोचनस्य, वित्तत्यागस्य, सुहृदां रक्षणस्य च समयः प्राप्तः। मम एते बाहू राम कार्यकर्मणि युक्तौ, विशेषतः तवाभिषेकस्य विघ्नकर्तॄन् प्रतिषेधयितुं। ब्रूहि, कः अद्य मया निहन्येत—यो न तव सुहृद् सन्, जीवितं यशः च अनुयायिनः च गर्वयते—येन भूमिः तव वशे आगच्छेत्? यथेष्टं मां आज्ञापय, अहं तव दासः।” एवं लक्ष्मणं शोकार्तं अश्रूणि पिबन्तं पुनः पुनः समाश्वास्य, रघुवंशवर्धनः रामः सान्त्वनपूर्वकम् उवाच—“शृणु, सौम्य, अहम् आत्मनं पितुः शासनपालनाय निश्चयितवान्, एष एव धर्मः।” इति श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः आरभ्यते। पित्रा आज्ञापितं कर्तुं निश्चयं दृष्ट्वा, कौसल्या अश्रुपूर्णया गिरा धर्म्यम् इदं वाक्यम् उवाच—“यो दुःखं न जानाति, धर्मनिष्ठः सर्वभूतेषु सौम्यवचनः, स मम दशरथात्मजः पुत्रः कथं फलमूलाशनं वने जीविष्यति? यस्य दासाः परिचारकाः च सुसंस्कृतं भोजनं भुञ्जते, स रामः कथं वनमूलानि भोक्ष्यते? कः एतद्वचनं श्रुत्वा विश्वसेत्, कः च न बिभेत—यः धर्मात्मा प्रियः राजपुत्रः काकुत्स्थवंशसम्भवः, स निर्वास्यते? नूनं दैवं बलवत्तरं लोके, येन त्वं राम सर्वजनप्रियः अपि, वनं गमिष्यसि। अयं वातः, आत्मसमः अपि, केवलं शोकाग्नये हव्यं वहति, मम अश्रुप्रवाहेन समीरितः। तव गमनचिन्तया जातः शोकधूमः मां दग्धुम् इच्छति, पुत्र, निश्वासश्रमः च मम दुःखं वर्धयति। त्वयि विना, पुत्र, अयं विस्तीर्णः प्रबलः शोकानलः मां दग्धुम् इच्छति, यथा सूर्यः शिशिरान्ते तृणानि दहति। यथा गौः स्वकं वत्सं गच्छन्तं अनुसरति, तथा अहम् अपि त्वां यत्र यास्यसि तत्र अनुसरिष्यामि।” एवं मातुः वचनं श्रुत्वा, पुरुषश्रेष्ठः रामः शोकाभिभूतां मातरं प्रत्युवाच—“कैकेय्या मोहिता, मया वने गते त्वया परित्यक्ता, राजा नूनं न जीविष्यति। पतिसंन्यासः स्त्रियाः निखिलं क्रूरं कर्म, त्वया न कर्तव्यः, न मनसा अपि, निन्द्यः हि सः। यावत् जीवति मम पिता काकुत्स्थकुलनन्दनः, तावत् तस्य सेवा कर्तव्या, स एव सनातनः धर्मः।” एवं रामेण उक्ता, शुभा कौसल्या, निरपराधसुतमालिङ्ग्य, हृष्टा प्रत्युवाच—“एवं अस्तु।” ततः रामः धर्मज्ञः पुनः शोकसन्तप्तां मातरं प्रति वचनम् उवाच—“त्वं च अहम् च पितुः शासनं कर्तव्यम्; राजा हि पतिर्गुरुः श्रेष्ठः स्वामी च सर्वस्य। पञ्चदश वर्षाणि महावने सुखेन याप्य, ततः तव वचनं करिष्यामि।” एवं उक्ता, कौसल्या पुत्रस्नेहेन ताम्रलोचना, बाष्पपूरितमुखी, दुःखिताभिप्रायमिदं वचनं उवाच—“राम, अहं सहधर्मिणीषु वासं सहनं न शक्नोमि; त्वया सह मां अपि वनं नय, मृगीव। यदि तव मनः पितरि कृतज्ञतया गन्तुम् निश्चितम्, तर्हि रोदन्त्या रामेण अपि रुदता इदं वचनं उक्तम्—‘जीवती स्त्री पतिं देवतां मन्यते; अद्य त्वं च अहं च नृपः एव नाथः। न वयं अनाथाः, राजा बुद्धिमान् प्रजापालकः अस्माकं नाथः; भरतः अपि धर्मज्ञः सर्वभूतेषु सौम्यवाग् च।’” “सदा वृद्धराजस्य कल्याणं चिन्तय; या स्त्री व्रतं उपवासं च अनुष्ठाति, सा उत्तमा। या स्त्री पतिं नानुवर्तते, सा दुःखं प्राप्नोति; पतिसेवया स्त्री परमं स्वर्गं लभते। यः देवेषु न नमेत, न पूजयेत वा, स अपि पतिसेवा एव कर्तव्या; यद् प्रियं हितं च तस्य तत्र रमेत। एषा स्त्रीणां सनातनी धर्मः, वेदेन च लोके च, यज्ञेषु च सतां देवेषु च सदा अनुष्ठिता। मम हेतोः देवाः पूज्यन्तां, ब्राह्मणाः सत्क्रियन्तां; मम आगमनकाले प्रत्याशां कुरु। स्थिरा भव, नियताहारा, पतिसेवा रता च; मम आगमने तव परमं मनोरथं प्राप्स्यसि।” रामेण एवम् उक्ता, अश्रुपूर्णलोचना कौसल्या शोकात् रामं प्रत्युवाच—“मम मनः तव गमनं न सहते, पुत्र। वीर, नूनं कालः अनिवर्तनीयः, त्वं एकचित्तः गच्छ, सदा भव शुभमयः। तव आगमने अहं श्रान्तिहीना भविष्यामि; यदा त्वं प्रतिज्ञां पूरयित्वा पित्रा कृतार्थः पुनः आगमिष्यसि, तदा अहम् परमानन्देन सुप्तास्ये। मृत्युपथः पुत्र, सदा दुरवगाह्यः; यः त्वां प्रेरयेत्, राघव, स मम वचनं शृणोतु। गच्छ, महाबाहो, सुखेन प्रतियाहि; त्वं मधुरस्निग्धवचनैः मां हर्षयिष्यसि।” इति रामः मातरं सान्त्वयन्, धर्ममार्गे स्थितः, पितुः शासनपालनाय निश्चयमकुरुत, कौसल्या च पुत्रवियोगशोकात् दुःखिता, सुतं पुनः पुनः आलिङ्ग्य, धर्ममार्गे तस्य गमनं अनुमन्य, तस्य शीघ्रागमनाय प्रार्थयामास।