लक्ष्मणः तदा रामं प्रति प्रहर्षेण प्रगल्भं वचः प्रोवाच—"मम बाणैः एकीकृतान् बहून् शत्रून् पतयिष्यामि, एकोऽपि सन् नराणां, अश्वानां, गजानां च प्राणस्थानि लक्ष्यीकृत्य बहून् नयामि। अद्य खलु मम अस्त्रशक्तेः साक्षात् प्रकाशनं भविष्यति; त्वदीयं प्रभुत्वं स्थापयिष्यामि, राजानं च शक्तिहीनं करिष्यामि। अद्य चन्दनस्य काले, भूषणत्यागस्य काले, वित्तपरित्यागस्य च काले, सखीनां रक्षायाः च काले अस्ति। एते मम बाहू, हे राम, कर्मणि सम्यक् युक्तौ विशेषतः त्वदीयं अभिषेकविघ्नं प्रतिषेधयितुम्। त्वं मां यः आज्ञापयेत्—कः अद्य मया निहन्येत, यो न तव मित्रं सन्, जीवनस्य, कीर्तेः, अनुयायिनां च गर्वितः अस्ति, यथा इयं पृथिवी तव वशं यातु; यथेष्टं मां आज्ञापय, अहं तव दासः अस्मि।" रामः तु लक्ष्मणस्य अश्रूणि अपोह्य पुनः पुनः सान्त्वयन्, रघुवंशस्य वृद्धिकरः, सान्त्वनया स्नेहेन च भाषमाणः उवाच—"शृणु सौम्य, अहं पितुः शासनस्य पालनाय दृढनिश्चयः अस्मि; एष धर्मः एव।" इत्युक्त्वा, श्रीमद्वाल्मीकीयस्य रामायणे, अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः प्रवर्तते। ततः तं पितुः शासनपालने स्थितमालोक्य, कौसल्या अश्रुपूर्णया कण्ठेन धर्म्यमिदं वाक्यमुवाच। "सः मम पुत्रः, दशरथस्य आत्मजः, यो दुःखं न जानाति, धर्मनिष्ठः, सर्वभूतेषु प्रियवक्ता च—कथमस्य वनमध्ये उञ्छवृत्त्या जीवितुं शक्यते? यस्य दासाः परिचारकाः च सुसंस्कृतं भोजनं भुञ्जते, सः रामः कथं कन्दमूलफलानि वन्यं खादिष्यति? कः एतद् श्रोतुं विश्वसेत्, कः वा न भीतिं गच्छेत्—यः राजा प्रियः, धर्मात्मा, ककुत्स्थवंशजः, सः वनवासाय प्रेष्यते? नूनं खलु विधाता अस्मिन्लोके बलवती; सर्वस्य नियन्ता, यः त्वं राम सर्वजनप्रियः सन् अपि, वनं यास्यसि। अयं वातः अपि, आत्मनः बान्धवः इव, केवलं विलापशोकमेव जनयति, मम अश्रुभिः दीनया च फूयमानः, शोकाग्नौ हविरिव। मम पुत्रस्य गमनात् उत्पन्नः चिन्ताजं अश्रुधूमः, महती वेदना, मां दग्धुम् इच्छति; श्वासश्रमः च दुःखं वर्धयिष्यति। त्वयि हि वियुक्ते, पुत्र, अयं अतिविशालः तीव्रो दुःखाग्निः मां दहिष्यति, यथा हि शिशिरे अन्ते सूर्यः तृणानि दहति। यथा धेनुः वत्सं गच्छन्तं पृष्ठतः गच्छति, तथा अहम् अपि, वत्स, त्वां सर्वत्रानुगमिष्यामि।" एवं मातुः वचनानि श्रुत्वा, रामः, पुरुषसिंहः, शोकात्यये स्थितां मातरं प्रत्युवाच। "कैकेय्या वञ्चितः, मया वने स्थीयमाने त्वया च परित्यक्तः, राजा निश्चितं न जीविष्यति। पतिसंन्यासः स्त्रियाः परमं क्रौर्यं; सा कार्यं न त्वया, नापि मनसा, निन्द्यं हि तत्। यावत् पिता जीवति, लोकनाथः ककुत्स्थवंशजः, तावत् तस्य सेवां कुर्वीत; एषः सनातनः धर्मः।" एवं रामेण उक्ता, सौम्या कौसल्या, निःकलुषपुत्रेण अतिप्रसन्ना, "एवं भवतु" इति प्रत्युवाच। ततः रामः, धर्मस्य परिरक्षकः, पुनः दुःखार्तां मातरं वाक्यमुवाच। "उभयत्रापि त्वया मया च पितुः शासनं कर्तव्यम्; राजा पतिः, गुरु, श्रेष्ठः, स्वामी च। पञ्चदश वर्षाणि महावने सुखेन यापयित्वा तव वचः स्थापयिष्यामि।" एवं रामेण उक्ता, कौसल्या, स्नेहातिशयेन पुत्रं प्रति, अश्रुपूर्णमुखी, महता शोकवशा, उवाच—"राम, न शक्नोमि सहभार्याभिः वासं सोढुं; त्वया सह मां अपि, ककुत्स्थ, मृग्येव वनं नय। यदि पितुः प्रति तव निश्चयः गन्तुम् अस्ति, तर्हि साश्रुका रामः अपि अश्रुभिः वदनं समाकुलं कृत्वा वचनमुवाच—"जीवन्नार्याया पतिः देवता स्वामी च; अद्य तु, मम तव च, राजा एव नियन्ता। न वयम् अनाथौ, यतः प्राज्ञः राजा जनानां स्वामी अस्ति; भरतः अपि धर्मात्मा, सर्वभूतेषु प्रियवक्ता च।" "सदा वृद्धस्य राज्ञः हितं कार्यं; या स्त्री व्रतेषु उपवासेषु च स्थिताऽस्ति, सा उत्तमा। या स्त्री पतिं नानुगच्छति, सा दुःखभाग्भवति; पतिसेवनया तु स्त्री परमं स्वर्गं लभते। अपि च, या देवेषु न नमति वा पूजां न कुर्वन्ति, सा अपि पतिं सेवेत, तस्य प्रीत्यर्थं हितं च। एषः स्त्रियाः सनातनधर्मः, वेदविहितः, लोके च प्रतिष्ठितः, यज्ञेषु च सतां देवेषु च।" "देवि, मम निमित्तं देवाः पूज्यन्तां, ब्राह्मणाः सत्क्रियन्ताम्; एवं समयं प्रतीक्षस्व, मम आगमनं काङ्क्षमाणा। स्थिता, नियताहारा, पतिसेवा-रताऽसि चेत्, मम आगमने तव परं कामं प्राप्स्यसि।" एवं रामेण उक्ता, धर्मिष्ठस्य जीवितरक्षणे सति, अश्रुपूर्णलोचना कौसल्या, पुत्रशोकात् विवर्णा, उवाच—"राम, मम मनः तव गमनं न सहते। वीर, कालः एव दुरत्ययः; त्वं गच्छ, एकचित्तः भव; सदा शुभमस्तु। यदा त्वं प्रतिनिवर्तिष्यसि, तदा श्रान्तिहीनां सुखमास्यामि; यदा त्वं प्रतिनिवृत्तः, व्रतं पूरयित्वा पितरं कृतार्थं कृत्वा आगमिष्यसि, तदा अहं परमसुखेन शयिष्ये।" "मरणमार्गः, पुत्र, सदा दुर्निरीक्ष्यः; यः त्वां प्रवर्तयति, राघव, स मम वचः शृणु।" एवं कौसल्यया शोकवशया रामे प्रति स्नेहपूर्णं वचनं प्रोक्तम्।