सर्वे एते चारवः, धनुः, शिरोबन्धः, शराश्च, रिपूनां निःशेषविनाशनायैव मम सन्नद्धाः; न चाहं शत्रुभूतात्कस्माच्चिदधिकं कामये। मम तीक्ष्णधारं खड्गं विद्युद्गौरवद्विभासमानं समालम्ब्यापि, वज्रधारिणमपि शत्रुं न तुल्यं मन्ये। मम खड्गघातैः भूमिः गजाश्वरथिपत्तीनां शिरोभुजकरजंघैः समाच्छन्ना स्यात्, दुर्गमा च भविष्यति। मम खड्गस्य धारया ताडिताः शत्रवः विद्युत्संयुक्तमेघवत् ज्वलन्तः भूमौ पतिष्यन्ति। चर्मच्युताङ्गुलिः धनुष्मान् शरधारकश्च सन्, अहं पुरुषेषु स्थितः सन्, कोऽत्र आत्मनं पुरुषं मन्येत? एकोऽपि सन्, बहून् संयुक्तान् शरैः विदारयिष्यामि; पुरुषगजाश्वानां प्राणदेशेष्वपि अहं शरान् क्षिपन्, बहून् नयिष्यामि। अद्यैव मम शस्त्रबलस्य प्रभावः साक्षात्क्रियते; अहं नृपं शक्तिहीनं कृत्वा, तव प्रभुत्वं स्थापयिष्यामि, आर्य। अद्यैव चन्दनलेपनस्य, भूषणत्यागस्य, वित्तपरित्यागस्य, मित्ररक्षणस्य च समयः प्राप्तः। एते मे बाहू राम, कार्यसाधनक्षमौ विशेषेण तवाभिषेकविघ्नकर्तॄन् प्रतिषेधयितुं योग्यौ। ब्रूहि, कः अद्य मया हन्तव्यः? कः तवामन्यः, जीवितकीर्तिसम्पन्नः, अनुयायिभिः सह गर्वितः, मम बाहुबलात् विमुक्तः? यथा इयं पृथिवी तव वशे स्यात्; आज्ञापय माम्, अहं तव दासः। एवं विलपन्तं लक्ष्मणं अश्रूणि प्रक्षालयन्तं पुनः पुनः सान्त्वयन् राघववर्धनः रामः उवाच—"शृणु सौम्य, अहं पितुः शासनमनुसरिष्यामि, एष धर्मः।" शृणुत, इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायामयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः प्रवर्तते। पित्रा प्रतिज्ञाय नियोज्यमानं रामं दृष्ट्वा, कौसल्या अश्रुविक्लवया वाचा धर्म्यमिदं वचनमुवाच। यः दुःखं न जानाति, धर्मे स्थितः, सर्वभूतेषु मधुरवाग्वादी, स मे पुत्रः दशरथस्य जातः, कथं फलमूलभिक्षया जीविष्यति? यस्यानुचराः सुसंस्कृतं भोजनं भुञ्जते, स रामः कथं वनमध्ये फलमूलानि खादिष्यति? कः इदं श्रुत्वा विश्वसेत्, कश्च न बिभेत्, यः धर्मात्मा राजा प्रियः पुत्रः ककुत्स्थवंशसम्भवः, स निर्वास्यते? नूनं दैवमिदं बलवत्तरं यदिह सर्वं नियच्छति; त्वं राम, सर्वजनप्रियः सन् अपि, वनं यास्यसि। एष वातः, स्वजनसदृशः सन् अपि, केवलं विलापदुःखमेव मां ददाति, मम अश्रुप्रवाहेन समीरितः, शोकाग्नौ हविरिव समर्पयति। मम शोकजनितानामश्रूणां धूममहतः, त्वद्गमनचिन्ताजन्यस्य, मां दहिष्यति, पुत्र; निश्वासक्लेशः दुःखं वर्धयिष्यति। त्वयि वियुक्ते, पुत्र, इयं विशालातिशयिनी शोकाग्निः मां दहिष्यति, यथा शिशिरे समाप्ते सूर्यः तृणानि दहति। यथा धेनुः वत्सं गच्छन्तं पृष्टतः अनुसरति, तथा अहं अपि त्वां गच्छन्तं अनुसरिष्यामि। एवं मातरं विलपन्तीं श्रुत्वा, रामः उत्तमपुरुषः, शोकसन्तप्तां प्रत्युवाच। कैकेय्या विप्रलब्धः, मया वनं गच्छता त्वया च परित्यक्तः राजा नूनं न जीविष्यति। स्त्रियाः पतिपरित्यागः घोरं पापं, न तदनुष्ठेयम्; नापि चिन्तनीयम्; सदा तद्वर्जनीयम्। यावत् पिताऽस्माकं जीवति, ककुत्स्थकुलनन्दनः, तावत् तस्य सेवया धर्मः कर्तव्यः; एष सनातनः धर्मः। एवं रामेण उक्ता, पुण्यशीला कौसल्या, अनघं पुत्रं सन्तुष्टा साऽब्रवीत्—"एवं भवतु।" एवमुक्त्वा, धर्मे स्थितः रामः, पुनः शोकसन्तप्तायै मातरं वाक्यमुवाच। त्वं च अहं च पितुः शासनं कर्तव्यं; राजा पतिः, गुरु, श्रेष्ठः, स्वामी च। पञ्चदश वर्षाणि वनमध्यं सुखेन स्थित्वा, तव वचनं करिष्यामि। एवमुक्ता कौसल्या, पुत्रस्नेहात्, अश्रुपूर्णमुखी, दुःखार्ता वाक्यमुवाच। राम, न शक्नोमि सहपत्नीषु वसitum; त्वया सह मां अपि वनं नय, यथा मृगी। यदि त्वं पितुः प्रियार्थं गन्तुमिच्छसि, इति रुदतीं कौसल्यां रामः अपि रुदन् इदं वचनमुवाच। पतिः स्त्रियाः देवता, स्वामी; अद्य त्वं च अहं च नृपः एव प्रभुः। न वयं अनाथाः, बुद्धिमान् राजा जनानां स्वामी अस्माकं अस्ति; भरतः अपि धर्मात्मा, सर्वभूतेषु प्रियवाद्यस्ति। पुरातनस्य राज्ञः हिते सदा प्रवर्तस्व; या स्त्री व्रतानुष्ठानेन तपसा च स्थिताऽस्ति, सा उत्तमा। या स्त्री पतिं नानुगच्छति, सा दुःखभाग्भवति; पतिसेवा तु स्त्रियाः परमं स्वर्गद्वारम्। यो वा देवतासु न नमेत्, न वा पूजां कुर्यात्, सापि पतिसेवनं न त्यजेत्, तस्य प्रीत्यर्थं हितार्थं च वर्तेत। एषा स्त्रीणां सनातनी धर्मः, वेदश्च लोकश्च एवं वदन्ति; अर्चायां च यज्ञे च, सतां देवेषु च सदा। मम हेतोः देवताः पूज्यन्तां, ब्राह्मणाश्च सत्क्रियन्तां; मम आगमनस्य प्रतीक्षां कुरु। धैर्येण, नियताहारिण्या, पतिसेवा परायणा सन्, मम आगमे त्वं परमं कामं प्राप्स्यसि।