लक्ष्मणः, वीरः, रामं प्रति प्रतिज्ञां कृत्वा उवाच – "राम, अहं ते वीरलोकं न याचिष्ये। तव राज्यं समुद्रतीर इव रक्षिष्यामि। शुभैः कर्मभिः तवाभिषेकं कुरु, तत्र प्रवृत्तः भव। अहं एकाकी अन्येषां राज्ञां ज्वालां बलात् निरोधयिष्यामि। एते द्वौ बाहू न अलंकाराय, धनुः न शोभाय; शिरोबन्धः न भूषणाय, बाणाः न केवलं दर्शनीयाः। एते सर्वे – बाहू, धनुः, शिरोबन्धः, बाणाः – शत्रूनां विनाशाय। मम शत्रु प्रति अत्यधिकं किमपि न इच्छामि। तीक्ष्णधारं विद्युत्समप्रभं खड्गं धारयन्, वज्रधारिणं शत्रुं अपि मम तुल्यं न मन्ये। मम खड्गप्रहारैः भूमिः गजाश्वरत्नपत्तियोधानां शिरोबाहुपादजंघाभिः आवृताः भविष्यति, यातुं न शक्यते। मम खड्गधारया आहताः शत्रवः विद्युत्प्रभा मेघाः इव भूमौ पतिष्यन्ति। मम अङ्गुल्यः चर्मरक्षिता, धनुः बाणः च हस्ते, अहं पुरुषेषु स्थितः, कः पुरुषः आत्मानं पुरुषं मन्येत। मम बाणैः एकीकृतान् बहून् निहनिष्यामि, एकः सन् अपि बहून् पतिष्यामि, पुरुषगजाश्वानां प्राणस्थानि लक्षयन्। अद्य मम आयुधबलं यथार्थं दर्शितं भविष्यति; राजानं निर्बलं कृत्वा तव प्रभुत्वं स्थापयिष्यामि। अद्य चन्दनलेपनस्य, भूषणत्यागस्य, वित्तत्यागस्य, मित्ररक्षणस्य कालः। मम द्वौ बाहू, हे राम, कर्मार्हौ – विशेषतः तवाभिषेकविघ्नकर्तृन् प्रतिषेधाय। ब्रूहि, अद्य कः मया हन्यताम् – यः तव मित्रं न सन्, जीवितं, कीर्तिं, भक्तगणं च गर्वयति – यथा भूमिः तव वशे आगच्छेत्; यथेष्टं आदेशय, अहं तव दासः।" रामः, रघुवंशवर्धनः, लक्ष्मणं अश्रूणि अपोह्य, पुनः पुनः सान्त्वयन्, उवाच – "मम पिता आज्ञां पालनं निश्चितम्; धर्मः एषः।" शृणु, महाकाव्ये वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः प्रवर्तते। रामं पितृवाक्यपालनाय दृढनिश्चयं दृष्ट्वा, कौसल्या अश्रुव्याकुलवाणीं धर्मयुक्तां उवाच। "सदा सुखमयः, धर्मनिष्ठः, सर्वेभ्यः प्रियवचनः – स दशरथात्मजा कatham gleaning जीवेत्? यस्य सेवकाः, परिचारकाः च सुसंस्कृतं भोजनं भुञ्जते – स रामः वनस्थले कatham मूलफलानि भुञ्जेत? शृणुयात् कः, विश्वासं कुर्यात् कः, न च भीतः स्यात् – यः धर्मात्मा, प्रियः, ककुत्स्थवंशजः, राजा पुत्रः, वनवासाय नीयते। नूनं दैवः महाबलवान्; सर्वं नियच्छति। त्वं, राम, सर्वेभ्यः प्रियः, वनं गच्छसि। एष वायुः, तव स्वजनः इव, केवलं विलापदुःखं आवहति; मम अश्रुभिः, शोकाग्नये हुतं इव। तव गमनदुःखजनितं अश्रुप्रवाहमहास्मोकं मम शोकं भक्षयिष्यति; विषादश्वासैः दुःखं वर्धिष्यते। त्वं विना, पुत्र, अयं अनन्तः, तीव्रः शोकाग्निः मां दहिष्यति, शिशिरान्ते सूर्यः तृणं दहति इव। धेनुः वत्सं गच्छन्तं अनुगच्छति यथा, तव गच्छन्तं अहं अनुगच्छामि।" एवं मातुः वचनं श्रुत्वा, रामः, पुरुषश्रेष्ठः, शोकविह्वलां मातरं प्रत्युवाच। "कैकेय्या मोहितः, मम वनगमनं तव परित्यक्तः, राजा नूनं जीवितुं न शक्येत्। पतिसंविधानं स्त्रियाः क्रूरतमं; न कर्तव्यं, न मनसा अपि, निन्द्यं तद्। यावत् पिता, लोकनाथः, ककुत्स्थवंशजः जीवति, तावत् तस्य सेवा कार्या; धर्मः एषः सनातनः।" एवं रामेण उक्ता, शुभा कौसल्या, पुत्रेण अनिन्दिता, हृष्टा, प्रत्युवाच – "एवमस्तु।" ततः रामः, धर्मनिष्ठानां श्रेष्ठः, पुनः शोकविह्वलां मातरं उवाच। "त्वं च अहं च पितुः आज्ञां पालनं कर्तव्यम्; राजा पतिः, गुरुः, श्रेष्ठः, सर्वस्य स्वामी। पञ्चदश वर्षाणि वनमध्ये सुखेन यापनं कृत्वा, तव वचनं पालिष्यामि।" एवं रामेण उक्ता, कौसल्या, पुत्रस्नेहवती, अश्रुपूर्णमुखी, विषण्णा, उवाच – "राम, सहपत्नीषु वासं न सहनं; वनं मामपि नय, ककुत्स्थ, मृगीव। यदि तव मनः पिता-मान्यतया वनगमनाय निश्चितम्, तदा अश्रुमुखी कौसल्या, रामं अश्रुपूर्णं दृष्ट्वा, उवाच।" रामः प्रत्युवाच – "जीवमानायाः पतिः देवः, स्वामी; अद्य तव मम च राजा स्वामी। न वयं अनाथाः, यत् बुद्धिमान् राजा, जननाथः, अस्माकं अस्ति; भरतः अपि धर्मात्मा, सर्वेभ्यः प्रियवचनः।" सदा वृद्धराजस्य हिताय यत्नं कुरु; या स्त्री व्रतानुष्ठाने, उपवासे च निष्ठा, सा उत्तमा। या स्त्री पतिं न अनुसरति, सा दुर्भाग्ये पतति; पतिसेवनया स्त्री परमं स्वर्गं प्राप्नोति। या देवेषु न वन्दते, न पूजां करोति, सा अपि पतिसेवानुष्ठाने तुष्टा, हिते च रम्येत।