यदा राज्ये बहुशाखानां राज्ञां संकरे चिन्तां कृत्वा धर्मात्मा रामः स्वयम् राज्यं न इच्छति, तदा लक्ष्मणः रामं प्रति हर्षेण प्रतिज्ञां दत्तवान्—"वीर्यशाली राम, यदि त्वं राज्यं न इच्छसि, तर्हि अहम् ते राज्यं समुद्रस्य तट इव रक्षिष्यामि; वीरलोकं न याचिष्ये। शुभैः कर्मभिः अभिषेकं कुरु, तत्र प्रवृत्तः भव; अन्यान् राज्ञः दहन्तं अग्निं अहं एकाकी बलात् निरोधयिष्यामि।" "मम एते द्वे भुजे न अलंकाराय, धनुः न शोभाय, शिरोबन्धनं न अलंकरणाय, बाणाः न दर्शनीयाय; सर्वे एते शत्रुक्षयाय एव। शत्रुं प्रति अहं किञ्चित् अधिकं न इच्छामि। मम तीक्ष्णधारं खड्गं विद्युत्समप्रभं अस्ति; वज्रधारिणं अपि शत्रुं अहं समं न मन्ये। मम खड्गप्रहारैः भूमिः गजाश्वरतिसैनिकानां शिरोभुजहस्तजंघाभिः आच्छादिता भवति, यातुं अशक्याः। शत्रवः खड्गधाराभिः पतन्ति, विद्युत्प्रभा मेघाः इव, भूमौ दीप्ताः। मम चर्मरक्षिताङ्गुलिभिः, धनुषा बाणैः च, अहं यदा पुरुषेषु तिष्ठामि, तदा कोऽपि पुरुषत्वं न मन्यते।" "मम बाणैः, एकाकी अपि, बहून् संहतान् पुरुषान्, अश्वान्, गजान् च प्राणविषये पतयिष्यामि। अद्य मम आयुधबलं दर्शयिष्यामि; राजानं निर्बलम् कृत्वा, तव अधिकारं स्थापयिष्यामि। अद्य चन्दनलेपनस्य, हस्ताभरणत्यागस्य, धनत्यागस्य, मित्ररक्षणस्य समयः। मम एते द्वे भुजे, राम, कर्मायोग्ये—विशेषतः तव अभिषेकविरोधिनः प्रतिषेधाय।" "कः अद्य मया हन्यते, यो न तव मित्रः, जीवितं, कीर्तिं, अनुयायिनः च गर्वं कुर्वन्, यथा भूमिः तव वशे आगच्छेत्; यथेष्टं आज्ञापय, अहं तव सेवकः।" एवं लक्ष्मणः, अश्रूणि अपोह्य, बारं बारं सान्त्वयन्, रघुवंशवर्धनं रामं उवाच—"शृणु, सौम्य, अहं पितुः आज्ञां पालयितुं निश्चितः; एष धर्मः।" एतस्मिन्नेव समये, रामः पितुः आज्ञापालनाय दृढनिश्चयः दृष्ट्वा, कौसल्या अश्रुव्याकुलया वाचा धर्मयुक्तं वाक्यम् उवाच। "स दुःखं न जानाति, धर्मनिष्ठः, सर्वभूतान् सौम्यवाक्यः च—कथं मम पुत्रः दशरथात्मजः उन्मूलनजीवने जीविष्यति? यस्य सेवकाः उत्तमं पक्वं भोजनं भुञ्जते—स रामः कथं वन्यं मूलफलं भक्षयिष्यति? श्रोतुं एतत् कः विश्वासं करिष्यति, कः न भीतः स्यात्—यः धर्मात्मा, प्रियः, राजा पुत्रः, ककुत्स्थवंशसम्भूतः, वनवासाय प्रेष्यते? नूनं भाग्यं बलवत्तरं, सर्वं नियच्छति; सर्वजनप्रियः रामः वनं गच्छति।" "एष वायुः तव बान्धवः इव, केवलं विलापदुःखं ददाति, मम अश्रुभिः आहुतिं इव शोकोऽग्नौ प्रक्षिपति। मम पुत्रस्य गमनशङ्कया जातं अश्रुस्मोकं महद्विषादजं मां दहिष्यति; विषादश्वासैः दुःखं वर्धिष्यते। त्वया विना, पुत्र, एष अनन्तः तीव्रः शोकोऽग्निः मां दहिष्यति, शिशिरान्ते सूर्यः तृणानि दहति इव। यथा धेनुः वत्सं अनुगच्छति, तथा अहं त्वां सर्वत्र अनुगच्छामि।" एवं मातुः वाक्यं श्रुत्वा, रामः, नरश्रेष्ठः, दुःखेन अभिभूतां मातरं प्रत्युवाच। "कैकेयी द्वारा प्रमत्तः, त्वया परित्यक्तः, अहं वनं गच्छामि, राजा न जीविष्यति। पतिसंविधानं स्त्रियाः क्रूरं कर्म; एतत् त्वया न कर्तव्यम्, नापि चिन्तनीयम्; निन्द्यं हि। यावत् पितरं, लोकनाथं, ककुत्स्थवंशसम्भूतं जीवति, तावत् तस्य सेवा कार्य्या; एषः सनातनः धर्मः।" एवं रामेण उक्ता, शुभा कौसल्या, पुत्रेण निरपराधेण सन्तुष्टा, प्रत्युवाच—"एवं भवतु।" ततः रामः, धर्मनिष्ठः, पुनः दुःखितां मातरं उवाच—"त्वं च अहं च पितुः आज्ञां पालनीयम्; राजा पतिः, गुरुः, श्रेष्ठः, सर्वस्य स्वामी।" "पञ्चदश वर्षाणि महावने सन्तोषेण यापयित्वा, तव वचनं पालिष्यामि।" एवं उक्ता, कौसल्या, पुत्रं स्नेहेन अनुगृह्य, अश्रुपूर्णमुखी, विषादेन उवाच—"राम, सहपत्नीषु वासं न सहिष्ये; मामपि वनं नय, ककुत्स्थ, मृग्यां इव।" "यदि पितुः कृते गन्तुं निश्चितं मनः, तदा साप्यश्रु रामः, अश्रुव्याकुलः, वाक्यं उवाच—"जीवती स्त्री पतिसंविधानं देवतायाः इव; अद्य त्वं च अहं च राजानं स्वामीं मन्ये।" "न वयं अनाथाः, बुद्धिमान् जनाधिपः राजा अस्माकं अस्ति; भरतः अपि धर्मात्मा, सर्वभूतान् सौम्यवाक्यः।" सदा वृद्धराजस्य हितं चेष्टय, व्रतानुष्ठाननिष्ठा स्त्री उत्तमा भवति। पतिसंविधानं न अनुगच्छन्ती स्त्री दुरितं प्राप्नोति; पतिसेवनया स्त्री परमं स्वर्गं प्राप्नोति।