प्राचीनराजर्षिपरम्परानुसारं, राज्ञा पुत्रेभ्यः प्रजाः स्वकपुत्रवत् पालयितृभ्यः समर्प्य तदनन्तरं वनवासः कर्तव्य इति धर्मः विधीयते स्म। यदि च, राज्यम् अनेकपुत्रसम्बन्धात् सम्भ्रमं प्राप्नोति इति चिन्तया, धर्मज्ञ राघव! त्वं स्वयम् राज्यम् न इच्छसि चेत्, अहं प्रतिजाने—वीर! अहं न कदापि वीरलोकं प्रार्थये; तव राज्यं समुद्रस्य तीरवत् रक्षिष्ये। त्वं शुभैः कर्मभिः अभिषेकं कुरु, तत्र प्रवृत्तः भव; अहं एकाकी अन्यराजानां दाहं बलात् निग्रहीष्यामि। एते मे भुजौ न केवलं भूषणाय, न च धनुः शोभायै; न मौर्यः अलङ्काराय, न च बाणाः केवलं दर्शनीयाः। एते सर्वे—भुजौ, धनुः, मौर्यः, बाणाः—शत्रुं दारयितुं संप्रयुक्ताः; न च शत्रोः किञ्चिदधिकं स्पृहये। तेजसा विद्युन्मिव दृढधारेण खड्गेन, वज्रधारिणापि शत्रुणा सह आत्मानं न समं मन्ये। मम खड्गप्रहारैः विदारिताः पृथिवी गजाश्वरथपत्तीनाम् शिरोभिर्भुजैः हस्तैः ऊरुभिः च आवृताः, दुस्तरा भविष्यति। मम खड्गस्य धारेण ताडिताः शत्रवः विद्युत्पातवद् ज्वलन्तः भूमौ पतिष्यन्ति। त्वङ्गरक्षाभिः युक्ताङ्गुलिभिः, धनुष्मता बाणवता च मया, अहं पुरुषाणां मध्ये स्थितः सन्, कः पुरुषः आत्मानं पुरुषं मन्येत? बाणैः अहं सहैक्येन स्थितान् बहून् निपातयिष्यामि, एकः सन् अपि बहून् पुरुषान्, अश्वान्, गजान् च मर्मदेशेषु हनिष्यामि। अद्य मम आयुधबलस्य प्रभावः वास्तवतः दृश्येत; अहं राजानं निर्बलयित्वा तव अधिकारं स्थापयिष्यामि। अद्य चन्दनलेपनस्य, भूषणत्यागस्य, वित्तविमोचनस्य, मित्ररक्षणस्य च समयः। एते मम भुजौ, हे राम, कर्मणि विशेषतः तवाभिषेकविघ्नकराणां प्रतिषेधाय युक्तौ। वद, अद्य कः मया हन्तव्यः—यः तव मित्रं न सन्, जीवितं, कीर्तिं, अनुयायिनः च गर्वयति—येन भूमिः तव वशे आगच्छेत; यथेष्टं मां आज्ञापय, अहं तव दासः। एवं लक्ष्मणं बहुशः आश्वास्य रुदन्तं सान्त्वयन्, राघवकुलवर्धनः रामः स्वशोकं प्रक्षालयन् उवाच—"मम पितुः आज्ञां पालयितुं दृढनिश्चयः अस्ति; एष धर्मः, नूनम्।" शृणु, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशतितमः सर्ग आरभ्यते। पितुः आज्ञां पालयितुं निश्चयं दृष्ट्वा, कौसल्या अश्रुविक्लवया वाचा धर्म्यमिदं वचनं उवाच। सः, यः दुःखं न जानाति, धर्मनिष्ठः, सर्वभूतेषु प्रियवादिन्, दशरथस्य पुत्रः, कथं फलमूलाशनं कृत्वा वनवासं जीविष्यति? यस्य दासाः सेवकाः च सुसंस्कृतं भोजनं भुञ्जते, सः रामः कथं इदानीं वनं गच्छन् मूलफलानि खादिष्यति? कः श्रुत्वा विश्वासं कुर्यात्, कः न बिभेत—यः धर्मात्मा, प्रियः, काकुत्स्थवंशसम्भूतः राजा पुत्रः, सः वनवासाय प्रेष्यते? नूनं, दैवबलं लोके महदस्ति, यतः सर्वेषां प्रियः रामः अपि इदानीं वनं गच्छति। अयं वातः अपि तव स्वजनवत् सन्, केवलं शोकाग्नये अहुतिं ददाति, मम अश्रुभिः शोकवातेन प्रेरितः। तव गमनचिन्तया उत्पन्नः मम शोकधूमः, महती अश्रुप्रवाहः, मां दग्धुम् इच्छति; दीर्घनिःश्वासैः मम क्लेशः वर्धते। त्वत्तः वियुक्ता अहं, पुत्र, अनन्तं तीव्रं दुःखाग्निं न सहिष्ये; यथा शिशिरान्ते सूर्यः तृणानि दग्ध्वा क्षपयति, तथा। यथा धेनुः वत्सं अनुगच्छति, तथा, पुत्र, अहम् अपि त्वां यत्र यास्यसि तत्र अनुगमिष्यामि। एवं मातुः वचनं श्रुत्वा, रामः उत्तमपुरुषः, शोकसन्तप्तां तां प्रत्युवाच। कैकेय्या छद्मना हृतः, मया वनं गच्छता त्वया च त्यक्तः राजा नूनं न जीविष्यति। पतिं परित्यजन्त्याः स्त्रियाः क्रूरतमा वृत्तिः; सा न कर्तव्या, न मनसापि, निन्दनीयत्वात्। यावत् पिता जीवति, काकुत्स्थवंशसम्भूतः लोकनाथः, तावत् तस्य सेवां कर्तव्या; एषः सनातनः धर्मः। एवमुक्ता, सा पुण्यश्लोका कौसल्या, निर्दोषपुत्रेण रममाणा, "एवं भवतु" इति प्रत्युवाच। एवं उक्त्वा, रामः धर्मस्य परिपालकः, पुनः दुःखार्तां मातरं वाक्यम् उवाच। आवां पितुः आज्ञां कर्तव्यां; राजा एव पतिः, गुरु, श्रेष्ठः, स्वामी च। पञ्चदशवर्षाणि महावने सुखेन याप्य, तव वचः पालयिष्यामि। एवमुक्ता, कौसल्या पुत्रस्नेहात् अश्रुपूर्णवदना, महता शोकेन वाक्यम् उवाच। "राम! अहं सहपत्नीषु वसन्ती दुःखं न सहिष्यामि; मां अपि, काकुत्स्थ, मृगीव वनं नय। यदि तव चित्तं गमनाय निश्चितम्, पितुः कृते, इति रुदतीं कौसल्यां रामः अपि रुदन् वचनम् उवाच। "जीवती स्त्री पतिं देवतां मन्यते; अद्य उभयोः अपि—मम तव च—राजा एव स्वामी। अस्माकं रक्षकोऽस्ति; राजा प्राज्ञः, प्रजापालकः, भरतः अपि धर्मात्मा, सर्वभूतप्रियवादी च।" सदा वृद्धराजस्य कल्याणाय यत्नः कार्यः; या स्त्री व्रतानां उपवासस्य च निष्ठा, सा एव उत्तमा इति।