लक्ष्मणः, महाबलशाली, क्रोधेन पूर्णः, राघवस्य वनवासस्य श्रवणानन्तरं, गर्जन् इव मदोन्मत्तः गजः, यः अंकुशेन अपि न नियंत्रयितुं शक्यः, स एव स्वयम् दैवम् अन्विष्य, तं प्रयत्नेन निवर्तयितुं उद्युक्तः। सः राघवम् अभिषेकाय समुत्सुकः, उवाच—"न केवलं सर्वे लोकपालाः, न त्रिलोकेषु अपि, तव अभिषेकं आज्यं वारयितुं समर्थाः, तव पितरं तु किं पुनः। ये तव वनगमनस्य यथायोग्यं व्यवस्थां कृतवन्तः, ते चतुर्दश वर्षाणि स्वयम् वनवासं करिष्यन्ति।" लक्ष्मणः पुनः उग्रशक्त्या दैवस्य सामर्थ्यं अपास्तवान्—"दैवस्य शक्ति मदोन्मत्तस्य वीरस्य बलं न तुलनीयम्; मम तीव्रः प्रयत्नः शत्रूनां दुःखं जनयिष्यति।" सः राघवम् प्रति उवाच—"सहस्रवर्षे व्यतीते, धर्मात्मनां पुत्राणां राज्ये समाप्ते, तदा एव वनवासः कर्तव्यः, न तु इदानीं। प्राचीनानां राजर्षिणां धर्मेण, पुत्रेषु जनसम्प्रदायं समर्प्य, तदा एव वनवासः विधीयते।" यदि त्वं, धर्मज्ञ राघव, राज्ये बहुप्रजासंख्यायाः विघ्नात्, स्वं राज्यं न इच्छसि, तर्हि अहं प्रतिज्ञां ददामि—"वीर, अहं न वीरलोकं गमिष्यामि; तव राज्यं समु्द्रतीरः इव रक्षिष्यामि।" तव अभिषेकं शुभैः कर्मभिः सम्पादय; अन्यान् राज्ञः अग्निम् अहं एकाकी निवारयिष्यामि। लक्ष्मणः स्वबलं दर्शयन् उवाच—"एते द्वौ भुजौ न अलंकाराय, धनुः न शोभाय, शिरोबन्धनं न भूषणाय, बाणाः न प्रदर्शनाय; एते सर्वे शत्रुनिग्रहाय एव। शत्रुजनात् अधिकं अहं न इच्छामि। तीक्ष्णधारायुक्तं खड्गं विद्युत्प्रभं धारयन्, वज्रधारिणः शत्रुं अपि न समं मन्ये। मम खड्गप्रहारैः भूमिः गजाश्वरत्नचरणार्जुनानां शिरोभुजकरचरणैः आच्छादिता भविष्यति। शत्रवः खड्गधारया पतन्ति विद्युत्संयुक्तमेघवत्। मम चर्मरक्षिताङ्गुलिभिः धनुष्मन्, को न पुरुषः, यदा अहं पुरुषेषु स्थितः।" "मम बाणैः, एकैकः अपि, बहून् संयुक्तान् पतयिष्यामि; पुरुषाणां अश्वगजानां प्राणस्थानि लक्ष्यीकृत्य, शत्रून् निहनिष्यामि। अद्यैव मम आयुधशक्तिः प्रत्यक्षं भविष्यति; राजानं निर्बलम् कृत्वा तव अधिकारं स्थापयिष्यामि। अद्य सन्दलपिष्टस्य, कंकणस्य त्यागस्य, वित्तस्य संन्यासस्य, मित्ररक्षणस्य समयः।" "एते मम भुजौ, हे राम, कर्मणि योग्यौ—विशेषतः तव अभिषेकविघ्नकर्तृभ्यः प्रतिषेधाय। वद, कः अद्य मया निहन्येत—यः तव मित्रं न भवति, जीवितं, कीर्तिं, भक्तजनं गर्वयति—यथा भूमिः तव वशे आगच्छेत्; यथेष्टं आज्ञापय, अहं तव दासः।" एवं लक्ष्मणम् अश्रुपूर्णं, बारं बारं समाश्वास्य, राघववंशवर्धनः रामः उवाच—"शृणु, सौम्य, अहं पितुः आज्ञां पालनाय निश्चितः; एष धर्मः।" एवं कथिते, श्रीवाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, चतुर्विंशः सर्गः आरभ्यते। पितुः आज्ञापालनाय रामस्य निश्चयं दृष्ट्वा, कौसल्या, अश्रुवाक्येन, धर्मयुक्तं वचनं अब्रवीत्—"यः दुःखं न जानाति, धर्मनिष्ठः, सर्वभूतेषु प्रियवादी, सः दशरथस्य पुत्रः, कथं gleaning (अञ्जलिपरिपाकेन) जीविष्यति? यः दास्यैः, सेवकैः, सुसंस्कृतं भोजनं भुञ्जते, सः रामः कथं वनस्थले मूलफलानि भक्षयिष्यति?" "कः श्रुत्वा विश्वासं करिष्यति, कः न भयभीतः स्यात्—राजपुत्रः, ककुत्स्थवंशसमुद्भवः, वनवासाय निष्कासितः। निश्चितं, दैवम् इह बलवत्तरम्; सर्वं नियच्छति; त्वं, सर्वेषां प्रियः, वनाय गच्छसि। एष वातः, तव बन्धुवत्, मम विलापदुःखं एव आवहति, मम अश्रुवेगात्, शोकाग्नौ आहुति इव।" "मम पुत्रस्य गमनात् उत्पन्नः चिन्ताजनितः अश्रुप्रवाहः धूमः, मां भक्षयिष्यति; श्वासक्लेशः दुःखं वर्धयिष्यति। त्वया विना, पुत्र, अयं अनन्तः तीव्रः शोकाग्निः मां दग्ध्वा, शिशिरान्ते सूर्यः तृणानि दहति इव। धेनुः वत्सं यथा अनुगच्छति, तथा अहं अपि तव गच्छन्तं अनुगमिष्यामि।" एवं मातुः वचनं श्रुत्वा, नरश्रेष्ठः रामः, शोकसमाकुलां मातरं प्रत्युवाच। "कैकेय्या प्रतारितः, मया वनं गतम्, त्वया परित्यक्तः, राजा निश्चितं न जीविष्यति। पतिसंन्यासः स्त्रियाः क्रूरतमः; तं न कर्तव्यं, न मनसा अपि, निन्दनीयः। यावत् पितरः जीवति, ककुत्स्थवंशसमुद्भवः, तावत् तस्य सेवा कर्तव्या; एषः धर्मः शाश्वतः।" एवं रामेण उक्ता, पुण्यश्लोकिनी कौसल्या, पुत्रेण प्रहृष्टा, 'एवं भवतु' इति प्रत्युवाच। ततः रामः, धर्मनिष्ठः, पुनः मातरं, शोकसमाकुलां, संबोधितवान्—"त्वं च अहं च, पितुः आज्ञां कर्तव्या; राजा पतिः, गुरुः, श्रेष्ठः, सर्वस्य स्वामी।" "पञ्चदश वर्षाणि वनवासे सुखेन व्यतीर्य, तव वचनं पालनं करिष्यामि।" एवं उक्ता, कौसल्या, पुत्रं स्निह्यन्ती, अश्रुपूर्णमुखी, महान् शोकः वाक्यं अब्रवीत्।