तदा लक्ष्मणः, रामस्य राज्याभिषेकविघ्नं दृष्ट्वा, दृढनिश्चयेन दुःखेन न प्रमाद्यति, यः पुरुषः पुरुषप्रयत्नेन दैवं जयितुं शक्नोति, तस्य न कदापि विषादः भवति। अद्य जनाः दैवस्य च पुरुषार्थस्य च बलं द्रक्ष्यन्ति; अद्य दैवपुरुषकारयोः भेदः स्पष्टः भविष्यति। ये तव राज्याभिषेकं दैवेन विघ्नितं दृष्टवन्तः, ते अद्य मम प्रयत्नेन दैवं जयितं द्रक्ष्यन्ति। मदमत्तगज इव अंकुशेन अपि निग्राह्यः न स्यात्, एवं अहं पुरुषार्थबलात् दैवं अनुयास्ये, प्रत्यवर्तयिष्यामि च। राम, अद्य त्रयाणां लोकपालानाम् अपि, त्रयाणां लोकानाम् अपि, तव अभिषेकं वारयितुं सामर्थ्यम् नास्ति, किं पुनः तव पितुः। ये त्वां वनवासाय नियोजयामासुः, ते एव चतुर्दश वर्षाणि वनं वत्स्यन्ति। मदबलमत्तस्य पुरुषस्य दैवबलं न तुल्यं, मम तीव्रः पुरुषार्थः रिपून् पीडयित्वा विजयी भविष्यति। सहस्रवर्षपर्यन्तं धर्मात्मजैः राज्ये कृतं कृत्वा, ततोऽन्यथा वनवासः कर्तव्यः, न तु अद्य। पुरातनराजर्षिप्रथया, पुत्रेषु प्रजासु आत्मवत् पालनं कृत्वा एव, पश्चात् वनवासः विधीयते। यदि त्वं, बहुप्रजाजनसम्बन्धात् राज्ये कलहशङ्कया, राज्यं न इच्छसि, तर्हि अहं प्रतिजाने—राम, न कदापि वीरलोकम् इच्छामि; अहं तव राज्यं समुद्रतीरवत् रक्षिष्यामि। त्वं शुभैः कर्माभिषिक्तः भव, अहं एकाकी अन्यराज्ञः अग्निमिव निग्रहिष्यामि। एते मे बाहू न केवलं शोभायै, न धनुः भूषणाय, न शिरोबन्धः अलङ्काराय, न बाणाः दर्शनीयत्वाय। एते सर्वे—बाहू, धनुः, शिरोबन्धः, बाणाश्च—शत्रुनिग्रहे एव सिद्धाः; शत्रोः प्रति अत्यधिकं न काङ्क्षामि। तीक्ष्णधारेण असिना विद्युत्समप्रभेण, वज्रधारिणा अपि शत्रुणा आत्मनं तुल्यं न पश्यामि। मम असिना ताडिताः पृथिवी गजाश्वरथपत्तीनां शिरोबाहुपाण्यूरुभिः आच्छादिता भविष्यति, दुर्गमापि स्यात्। असिधारेण प्रहृताः रिपवः विद्युत्प्रकाशवद् भूमौ पतिष्यन्ति। करनखरक्षताङ्गुलिः धनुष्मान् बाणपाणिश्च, अहं यावत् नरसमाजे स्थितः, तावत् कोऽपि स्वं पुरुषं न मन्येत। एकाकिना अपि, युक्तान् बहून् जनान् अहं बाणैः पातयिष्यामि, पुरुषाश्वगजप्राणेषु लक्ष्यम् स्थापयित्वा। अद्य मम आयुधबलं यथार्थतया प्रदर्शितं भविष्यति; अहं राजानं निर्बलम् कृत्वा, तव अधिकारं स्थापयिष्यामि। अद्य चन्दनलेपनस्य, कङ्कणत्यागस्य, वित्तपरित्यागस्य, मित्ररक्षणस्य च समयः। एते मे बाहू, हे राम, कर्मणां साधनाय योग्यौ—विशेषतः तव अभिषेकविघ्नकर्तॄन् प्रतिषेधितुम्। किं मां वद, कः अद्य मया निहन्येत—यो न तव सखा, जीवनं यशः बन्धुं च गर्वयति—येन एषा भूमिः तव वशे आगच्छेत्; यथेष्टं मां आज्ञापय, अहं तव दासः। एवं लक्ष्मणं रुदन्तं बारं बारं समाश्वास्य, राघववृद्धिकरः रामः अश्रूणि पिपीलयन् उवाच—“शृणु सौम्य, अहं पितुः आज्ञां पालयितुं निश्चयवान्; एष एव धर्मः।” इति श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र, पितुः वचनपालने दृढनिश्चयं दृष्ट्वा, कौंसल्या अश्रुविगलितया वाचा धर्म्यम् इदं वचनं अब्रवीत्—“यः दुःखं न जानाति, धर्मे स्थितः, सर्वभूतेषु प्रियवादिन्, स मे दशरथात्मजः पुत्रः किम् प्रकारेण फलमूलैः जीवन्तः वने वत्स्यति? यस्य दासाः सुशिक्षितं भोजनं भुञ्जते, स रामः अधुना किम् प्रकारेण मूलफलानि खादिष्यति? कः श्रुत्वा एतत् विश्वसेत्, कः च न बिभेत्—यः धर्मात्मा, प्रियः, राजा, काकुत्स्थवंशजः, स वनं गच्छति? नूनं दैवं बलवत्तरं लोके, सर्वं नियच्छति; त्वं सर्वप्रियः अपि, राम, वनं यास्यसि। अयं वातः अपि, स्वजनसदृशः सन्, केवलं शोकार्तिं एव जनयति, मम अश्रुप्रवाहेन शोकाग्नौ आहुतीरिव ददाति। तव गमनचिन्तया उत्पन्नः अश्रुप्रवाहधूमः, मां दहिष्यति, पुत्र, श्वासश्रमः च दुःखं वर्धयिष्यति। त्वयि विहीना अहं, पुत्र, अनन्ततीव्रशोकाग्निना दग्धा भविष्यामि, यथा सूर्यः हेमन्तान्ते तृणानि दहति। यथा धेनुः वत्सं अनुगच्छति, तथा अहम् अपि त्वां यत्र यास्यसि तत्र गमिष्यामि। एवं मातरं विलपन्तीं रामः उत्तमपुरुषः प्रत्युवाच। सः अब्रवीत्—“कैकेय्या मोहिता, त्वया च परित्यक्ता, अहं वनं गतः सन्, राजा नूनं न जीविष्यति। पतिसंन्यासः स्त्रियाः क्रूरतमं कर्म, न तव कर्तव्यं, नापि चिन्तनीयम्; निन्द्यं हि तत्। यावत् मे पिता काकुत्स्थकुलोत्पन्नो जगन्नाथः जीवति, तावत् तस्य सेवा कार्य्या; एष धर्मः शाश्वतः।” एवं रामेण उक्ता, शुभलक्षणा कौंसल्या, पुत्रेण धर्मात्मना प्रसन्ना सञ्जाता, प्रत्युवाच—“एवं अस्तु।” ततः रामः धर्मनिष्ठः, पुनः शोकातुरां मातरं इदं वचनं अब्रवीत्। इति कथा, श्लोकानुक्रमेण, भावपूर्णया संस्कृतप्रवाहवाचया, संप्रत्यवस्थितम्।