तदा लक्ष्मणः रामं प्रति गम्भीरया वाचा प्राह—यो दुर्बलः, वीर्यहीनश्च स एव दैवमुपाश्रित्य वर्तते; परन्तु स्वाभिमानी वीराः कदापि भाग्यस्य वशं न यान्ति। यः पुरुषः मानुषप्रयत्नेन दैवं जितुम् अर्हति, स तु भाग्यदुर्भग्येनापि पीडितः न कदापि शोकमुपैति। अद्य जनाः दैवस्य च पुरुषकारस्य च प्रभावं पश्यन्तु; अद्य दैवपुरुषकारयोः भेदः सुस्पष्टः भविष्यति। ये तवाभिषेकमेकदा दैवेन विघ्नितमपश्यन्, ते अद्य मम प्रयत्नेन दैवमपि पराजितं द्रक्ष्यन्ति। मदमत्तगज इव अंकुशेन अपि न नियन्त्रितः, तद्वत् अहं दैवं प्रयत्नेन उद्यम्य तं प्रत्यनुसरिष्यामि। न हि सर्वे अपि लोकपालाः, न त्रयोऽपि लोकाः, त्वदभिषेकमद्य वारयितुं समर्थाः, किं पुनः तव पितरं प्रति। ये त्वां वनवासाय नियोजयामासुः, ते एव चतुर्दशवर्षाणि वने वत्स्यन्ति। दैवस्य बलं न तस्य वीर्यस्य समं यः शक्तिमत्तया मदोन्मत्तः; मम तु प्रबलः प्रयत्नः शत्रूणां क्लेशं करिष्यति। सहस्रसंवत्सराणि गत्वा, आर्यपुत्राणां राज्ये समाप्ते, तदा एव त्वं वने गन्तव्यो न तु इदानीं। यः चिरपरम्परया राजर्षीणां धर्मः, तेन पुत्रेषु प्रजाः न्यस्य पश्चात् एव वने वासः विधानम् इति। यदि तु त्वं, धर्मज्ञ राम, राज्ये राजानां बहुत्वात् विक्षेपभयात्, न इच्छसि राज्यं स्वयम्, तर्हि अहं प्रतिजाने—न कदापि वीरलोकमिच्छामि; त्वदीयं राज्यं अहं समुद्रकूलमिव रक्षिष्यामि। शुभैः कर्मभिः त्वमभिषेकं कुरु, अहं तु एकाकी अन्यराज्ञां ज्वलितमग्निं बलात् निवारयिष्यामि। न हि एते बाहू भूषणाय, न धनुः शोभाय; न शिरोबन्धनं शोभाय, न बाणाः केवले दर्शने। सर्वे एते—बाहू, धनुः, शिरोबन्धनं, बाणाश्च—शत्रुनिग्रहे एव; न च अहम् अतिक्रान्तं किंचिद् इच्छामि शत्रुजनात्। कौन्तेयेनापि सह युद्धाय सज्जः, वज्रधारिणा अपि शत्रुणा सह, अहं न समं मन्ये। मम खड्गप्रहारैः भूमिः गजाश्वरथपत्तीनां शिरोबाहुपाणुजंघाभिः आच्छादिता भविष्यति, यया भूमिः दुर्गमा भविष्यति। खड्गस्य तीक्ष्णेन धारया ताडिताः शत्रवः विद्युत्प्रभया मेघवत् भूमौ पतिष्यन्ति। यदा मम हस्ताः त्वक्संवरणेन रक्षिताः, धनुः बाणाश्च हस्ते, तदा अहं पुरुषाणां मध्ये स्थितः, कोऽपि आत्मानं पुरुषं मन्येत? मम बाणैः अनेकान् सङ्घटितान् शत्रून् निहनिष्यामि, एकश्च सन्, बहून् अपि पुरुषान्, गजान्, अश्वान् च मर्मदेशे क्षिपन् पतयिष्यामि। अद्य एव मम आयुधबलस्य प्रभावः प्रकटः भविष्यति; अहं राजानं शक्तिहीनं कृत्वा तव अधिकारं स्थापयिष्यामि। अद्य चन्दनस्य काले, किरीटस्य त्यागे, वित्तस्य परित्यागे, सखीनां रक्षणे समयः। एते मम बाहू राम, कर्मणि युक्ताः विशेषतः तवाभिषेकस्य विघ्नकर्तॄन् प्रतिनिवारयितुम्। कथय, कोऽद्य मया निहन्येत—यो न तव बन्धुः, जीवनं, कीर्तिं, अनुयायिनश्च गर्वयन्, यः पृथिवीं तव वशे स्थापयेत्; आज्ञापय माम्, अहं तव दासः। इत्येवं लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा, रामः अश्रूणि अपोह्य, पुनः पुनः तं सान्त्वयन्, राघवकुलवर्धनः इदं मधुरं वचनं व्याजहार—"श्रृणु सौम्य, अहं पितुः आज्ञां पालनीयाम् इति निश्चितवान्; एष धर्मपथः।" इत्येवं लक्ष्मणस्य प्रतिज्ञां श्रुत्वा, श्रीरामः पितुः वचनपालननिश्चयेन स्थितः। तं दृढनिश्चयं दृष्ट्वा, कौसल्या अश्रुपूर्णया वाचा धर्म्यमिदं वचनं प्राह—"सदा दुःखरहितः, धर्मनिष्ठः, सर्वभूतेषु सौम्यवाग्यः, स मम पुत्रः दशरथात्मजः कथं वनं गत्वा कन्दमूलफलभोजनं कर्तुं शक्नोति? यस्य सेवकाः सुसंस्कृतान्नं भोजन्ति, स रामः कथं वन्यकन्दमूलफलानि भक्षयिष्यति? कः श्रुत्वा अयं धर्मात्मा, प्रियतमा राजा, ककुत्स्थवंशसम्भवः, वनं गन्ता इति विश्वास्येत, कश्च न भीतः स्यात्? नूनं दैवमेव लोके बलवत्तरम्; यतः सर्वप्रियः रामः अपि वनं गच्छति। अयं वातः अपि तव बन्धुसदृशः, मम विलापाश्रुप्रेरितः, केवलं शोकाग्नौ हविर्दत्तमिव दुःखमेव जनयति। तव प्रस्थानदुःखसम्भूतः मम चिन्ताजनितो महान् शोकधूमः मां दग्ध्वा, श्वासक्लेशेन दुःखं वर्धयिष्यति। त्वयि वियुक्ते, पुत्र, अयं अतिविशालः शोकानलः मां दग्ध्वा, ग्रीष्मान्ते सूर्येण तृणानि इव, नाशयिष्यति। यथा धेनुः वत्सं गच्छन्तं अनुगच्छति, तथा अहं अपि तव पृष्ठतः यत्र यास्यसि तत्र यास्यामि। एवमुक्त्वा कौसल्या शोकसमन्विता, तमुत्तमपुरुषं रामं प्रति वाक्यमब्रवीत्। स रामः मातरं शोकाभिभूतां प्रत्युवाच—"मातः, यदि अहं वनं गच्छामि, त्वया त्यक्तः, कैकेय्या च वञ्चितः, राजा जीवितुं न शक्नोति। पतिसंन्यासः स्त्रियैः क्रूरतमो धर्मः; स न कर्तव्यः, नापि चिन्तनीयः, स निन्द्यः। यावत् पितरं ककुत्स्थवंशजं जगन्नाथं जीवमानं पश्यसि, तावत् तस्य सेवा कार्य्या; एषः सनातनः धर्मः।" इति रामेण उक्ता, सौम्या कौसल्या, पुत्रेण निर्मलात्मना प्रीतिसंयुक्ता, "एवं भवतु" इति प्रत्युवाच। एवं श्रीवाल्मीकिरामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः।