लक्ष्मणः रामं प्रति अत्यन्तं कृतनिश्चयः सन् उवाच—"यदि तव निश्चयः च तेषां च इच्छा दैवेनैव निश्चिताः स्युः, तथापि त्वं तदपि अवज्ञाय कर्तव्यम्; किन्तु एतदपि मे न रोचते। यो दुर्बलः वीर्यहीनश्च सः दैवमेव अनुसरति; परन्तु ये वीराः आत्मगौरवसमन्विताः, ते कदापि दैवस्य वशं न यान्ति। यः पुरुषः मानुषेन प्रयत्नेन दैवं जयितुं समर्थः, सः दैवेनापि उपपन्ने दुःखे न खिद्यते। अद्य जनाः दैवस्य च पुरुषप्रयत्नस्य च बलं पश्यन्ति; अद्य दैवकृतस्य च पुरुषकृतस्य च भेदः स्पष्टः भविष्यति। ये तव राज्याभिषेकं दैवेन विफलितमपश्यन्, ते अद्य मम प्रयत्नेन दैवं पराजितं द्रक्ष्यन्ति। मत्तगजेन्द्रवत् अमर्षेण दन्ताङ्कुशेनापि निग्रहीतुं अशक्यः सन्, अहं दैवं स्वप्रयत्नेन अनुधाव्य प्रतिनिवर्तयिष्यामि। अद्य त्वां विघ्नयितुं न सर्वे लोकपालाः, न त्रयोऽपि लोकाः, किं पुनः तव पितरं, त्वदीयं राज्याभिषेकं वारयितुं समर्थाः। ये त्वां वनवासाय नियोजयामासुः, ते एव स्वयम् अपि चतुर्दश वर्षाणि वनं निवत्स्यन्ति। दैवस्य बलं मदोन्मत्तस्य बलवन्तः पुरुषस्य सामर्थ्येन तुलनीयम् न; मम उग्रः प्रयत्नः शत्रूणां दुःखाय भविष्यति। सहस्रवर्षपर्यन्तं धर्मात्मानां पुत्राणां राज्ये स्थिते, ततः पश्चात् एव त्वं वनं गन्तुमर्हसि, न तु इदानीम्। यतः प्राचीनराजर्षिप्रथया, सुतान् प्रजासु पुत्रवत् नियुज्य पश्चात् एव, वानप्रस्थधर्मः विधीयते। यदि त्वं, धर्मज्ञ राम, नानाप्रवरराजपुत्रसम्बन्धाज्जनस्य संकरेण आत्मनः राज्यं न इच्छसि, तर्हि अहम् प्रतिजाने—वीर, न कदापि वीरलोकं गमिष्यामि; अहं तव राज्यं समुद्रस्य तीरवत् रक्षिष्यामि। त्वं पुण्यैः अभिषेककर्मभिः राज्ये प्रवर्तस्व; अहमेव अन्यान् राजानः बलात् निगृह्णीयाम्। इमे द्वे भुजे न भूषणाय, न च धनुः शोभाय; न शिरोबन्धनं अलंकरणाय, न च बाणाः केवलं दर्शनीयाः। एते सर्वे—भुजौ, धनुः, शिरोबन्धनं, बाणाश्च—शत्रुविनाशनायैव; न च मम शत्रुतुल्यस्य किञ्चिदधिकं कामये। वज्रधारिणा अपि शत्रुणा सह, मम तुण्डशीतलशस्त्रेण, अहं न कञ्चन शत्रुं समं मन्ये। मम शस्त्रप्रहारैः भूमिः गजाश्वरतिसैन्यवीराणां शिरोभुजपाणुजङ्घैः आच्छादिता, अगम्या भविष्यति। मम शस्त्रधारेण आहताः शत्रवः विद्युता सह मेघवत् भूमौ पतिष्यन्ति। अहं करवीरपाणिः, धनुष्मान्, बाणविभूषितः, पुरुषाणां मध्ये स्थितः, कः पुरुषः आत्मानं पुरुषं मन्येत? एकः सन् अपि, अहं बाणैः बहून् एकचित्तान् हनिष्यामि; अश्वगजपुरुषाणां प्राणदेशेषु लक्ष्यं कृत्वा, अहं बहून् अपि नयिष्यामि। अद्य मम आयुधबलं यथार्थतया दृश्यते; अहं राजानं निर्बलयित्वा, तव शासनं स्थापयिष्यामि। अद्य चन्दनलेपनस्य, कङ्कणपरित्यागस्य, वित्तत्यागस्य, मित्ररक्षणस्य च समयः। इमे मम भुजौ, हे राम, कर्तव्येषु युक्तौ, विशेषतः तवाभिषेकविघ्नकर्तॄन् प्रतिषेधयितुं। अद्य कः मया निहन्येत—यो न तव सखा, जीवितं, कीर्तिं, अनुयायिनः च गर्वयति—येन एषा भूमिः तव वशे आगच्छेत्? यथेष्टं मां आज्ञापय; अहं तव दासः। एवं लक्ष्मणस्य उग्रं वचनं श्रुत्वा, रामः रघुकुलवर्धनः, अश्रूणि प्रमृज्य, लक्ष्मणं पुनः पुनः सांत्वयन्, उवाच—"शृणु सौम्य, अहं पितुः आज्ञां पालयितुम् एव निश्चितः; एष एव धर्मः।" इत्येवं रामस्य धर्मनिष्ठां दृष्ट्वा, कौसल्या अश्रुपूरितया वाचा धर्म्यमिदं वचनं अब्रवीत्—"यो दुःखं न जानाति, धर्मपरायणः, सर्वभूतेषु मधुरवाग्यः, सः मम पुत्रः दशरथात्मजः कथं फलमूलैः जीविष्यति? यस्य सेवकाः सुसंस्कृतं भोजनं भुञ्जते, सः रामः कथं इदानीं वन्यं मूलफलं भक्षयिष्यति? कः एतत् श्रुत्वा विश्वसेत्, कः वा न भीतिं गच्छेत्—यः धर्मात्मा, प्रियः, काकुत्स्थवंशसम्भवः, सः राजपुत्रः निर्वास्यते? नूनं दैवं बलवत्तरं लोके, यः सर्वं नियच्छति; त्वं रामः सर्वजनप्रियः, अद्य वनं यास्यसि। एष वातः अपि, स्वजनसदृशः, केवलं शोकस्य वह्नये मम अश्रुशोकसम्भूतं धूमं वहति। तव गमनचिन्तया मम दुःखाश्रुप्रसूतः महान् धूमः, शोकाग्निं प्रज्वालयन्, मां दग्ध्वा, श्वासपरिश्रमेण दुःखं वर्धयिष्यति। त्वयि विना, पुत्र, अयं अतिविशालः, तीव्रः शोकाग्निः, मां दग्ध्वा, शिशिरान्ते भास्करेण तृणानि इव, दग्ध्वा नाशयिष्यति। यथा धेनुः वत्सं गच्छन्तं अनुसरति, तथा अहम् अपि, पुत्र, त्वां यत्र यास्यसि तत्र अनुसरिष्यामि।" एवं मातरं विलपन्तीं रामः उत्तमपुरुषः प्रत्युवाच—"माता, यदि अहं वनं गच्छामि, तवया परित्यक्तः, कैकेय्या च विभ्रान्तः, राजा नूनं न जीविष्यति। पतिं परित्यज्य स्त्रिया कृत्यं न किञ्चन; न तवयाऽपि कर्तव्यम्, न च चिन्तनीयम्; एष दोषः निन्दनीयः। यावत् पितरं काकुत्स्थवंशजं लोकनाथं जीवन्तं जानासि, तावत् तस्य सेवा कार्य्या; एषः सनातनः धर्मः।" एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः आरभ्यते।