सा वीर्यशालिनं रामं लक्ष्मणः पुनः पुनः प्रार्थयन् उवाच—"न शक्नोमि, महाबाहो, अनिष्टेन लोकद्वेष्येन यज्ञारम्भेऽन्यस्य दीक्षां सहनं; क्षन्तुमर्हसि मे एतदपि। या धर्मनिष्ठा ते बुद्धिं सन्दिग्धां कृतवती, सा अपि मम द्वेष्या, यतः सा त्वां मोहितमिव कुर्यात्। कथं त्वं स्वयमेव पित्रा अधर्म्यं निन्दितं च आज्ञापितं कार्यं कैकेय्या प्रेरितः अनुशासितुमिच्छसि? यद्यपि एषा विभागः पापकृत एव जातः, त्वं तु तं न पश्यसि, तेन दुःखमुपजायते; धर्मे तव अनुरागः अत्र निन्द्य एव। धर्मनिष्ठा तव लोके निन्दिता; कथं त्वं चिन्तया अपि तयोः सदा स्वार्थपरयोः, शत्रुभ्यां इव, पित्रा मातरौ इति संज्ञया, सेवा कर्तुमिच्छसि? यदि तव निश्चयः तेषां च संकल्पः दैवेनैव निश्चितः, तथापि त्वया तं अवज्ञातव्यः; स अपि मम न रोचते। यो दुर्बलः निर्बलश्च स एव दैवस्य वशं याति; वीराः आत्मगौरवयुक्ताः तु दैवस्य अधीनाः न भवन्ति। यः पुरुषः पुरुषप्रयत्नेन दैवं जयितुं समर्थः, स तु दैवेन दुःखितोऽपि न शोचति। अद्य जनाः पश्यन्तु दैवस्य च पुरुषप्रयत्नस्य च बलम्; अद्य दैवपुरुषकार्ययोः भेदः स्पष्टः भविष्यति। अद्य ये जनाः तव राज्याभिषेकं दैवेन विघ्नितमिव दृष्टवन्तः, ते मम पुरुषप्रयत्नेन दैवस्य पराजयं पश्यन्तु। मत्तमातङ्ग इव अंकुशेन अप्यनियम्यः, अहं दैवं स्वकीयेन प्रयत्नेन अनुधाव्य पराजेष्यामि। न हि सर्वे लोकपालाः न च त्रयः लोकाः अपि अद्य तव अभिषेकं वारयितुं शक्नुयुः, किं पुनः तव पितरम्। ये जनाः त्वां वनवासाय प्रेषयितुं निश्चितवन्तः, ते एव चतुर्दश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति। दैवस्य बलं वीर्यमत्तस्य न तुल्यते; मम उग्रः प्रयत्नः रिपूं दुःखितुम् अवश्यं विजेष्यति। सहस्रवर्षात् परं आर्यपुत्राणां राज्ये समाप्ते एव त्वं वनं गन्तुमर्हसि, न तु इदानीं। प्राचीनर्षीणां धर्मेण, राज्यं पुत्रेभ्यः स्वकीयवत् समर्प्य एव वने वासः विधानम्। यदि तु, राम, राज्यम् अनेकपुत्रकुलविभ्रमेण चिन्तितः, त्वं स्वयं न इच्छसि, अहं शपथं ददामि—न वीरलोकं गमिष्यामि; तव राज्यं अहं समुद्रतीरवत् रक्षिष्यामि। त्वं शुभैः कर्मभिः अभिषेकं कुरु; अहमेव अन्येषां राज्ञां वह्निं बलात् निरोधयिष्यामि। एते द्वे बाहू न केवलं भूषणाय; न च धनुः शोभाय; न मस्तकबन्धः अलंकाराय; न च बाणाः केवलं दर्शनीयाः। एते सर्वे—बाहू, धनुः, मस्तकबन्धः, बाणाश्च—शत्रुविनाशाय एव; न च शत्रौ किञ्चिदधिकं इच्छामि। असिना तीक्ष्णधारेण विद्युदिव दीप्तेन, वज्रधारिणं अपि रिपुं मम तुल्यम् न मन्ये। मम असिप्रहारैः भूमिः गजाश्वरत्नीनां योधानां च शिरोभिः, बाहुभिः, हस्तैः, जङ्घाभिश्च आच्छादिता दुर्गमैव भविष्यति। असिनाऽवधूताः शत्रवः विद्योतमानाः मेघाः इव भूमौ पतिष्यन्ति। चर्मकवचैः रक्षिता अङ्गुली, धनुः बाणैः च सहितः, अहं यदा नराणां मध्ये स्थितः, कः आत्मनं पुरुषं मन्येत? बहून् एकीकृतांश्चापि अहं बाणैः पातयिष्यामि; एक एव सन् बहून् अपि च पुरुषाणां, अश्वानां, गजानां च प्राणदेशे शरैः निपातयिष्यामि। अद्य एव मम शस्त्रबलस्य प्रदर्शनं भविष्यति; अहं राजानं निरुत्साह्य तव अधिकारं स्थापयिष्यामि। अद्य एव चन्दनस्य समयः, केयूरत्यागस्य, वित्तत्यागस्य, मित्ररक्षणस्य च। एते मे द्वौ बाहू, राम, कर्मणि युक्तौ विशेषतः तव अभिषेकविघ्नकर्तॄन् प्रतिषेधयितुम्। कं त्वं आज्ञापय, राम? कः अद्य मया निहन्येत—यो न तव मित्रं, जीवितं, कीर्तिं, अनुयायिनश्च गर्वितः, यथेदं भूमण्डलं तव वशे आगच्छेत्? यथेष्टं मां आज्ञापय, अहं तव दासः। एवं लक्ष्मणं सान्त्वयन् अश्रूणि अपोह्य पुनः पुनः राघववृद्धिकरः रामः उवाच—"श्रुणु, सौम्य, निश्चितं मया पितुः वचनमनुसर्तव्यम्; एष एव धर्मः।" एवमुक्त्वा, श्रीरामस्य पितृवचनपालननिश्चयं दृष्ट्वा, कौसल्या अश्रुपूर्णया वाचा धर्म्यं वाक्यमुवाच—"सः मम पुत्रः, दुःखं न जानाति, धर्मनिष्ठः, सर्वभूतेषु सौम्यवक्ता; कथं दशरथस्य पुत्रः फलमूलैः जीविष्यति? यस्यानुचराः सुसंस्कृतं भोजनं भुञ्जते, स रामः कथं वने मूलफलभोजनं करिष्यति? कः एतद् श्रुत्वा विश्वास्येत, कः वा न भीतिः स्यात्—यः धर्मात्मा, प्रियः, राजपुत्रः, ककुत्स्थवंशजः, स वनवासाय प्रेष्यते? नूनं हि दैवबलं लोके प्रवर्तते; यः सर्वेषां प्रियः रामः अपि अद्य वनं गच्छति। अयं वातः अपि यः तव बान्धवः इव, केवलं मम शोकाग्निं प्रवर्धयति, मम रुदितेन अश्रुभिः च आहुतिं ददाति इव। शोकविसर्जितधूमः, तव गमनचिन्तया जातः, मां दहेत्, पुत्र, विश्रान्तिः श्वासानां दुःखवृद्धये भविष्यति। त्वयि विना, पुत्र, अत्रैव, अतीव तीव्रः शोकाग्निः मां दहिष्यति, यथा सूर्यः हेमन्तान्ते तृणानि दहति।