लक्ष्मणः रामं प्रति संविग्नचित्तः उवाच—“कथम्, वीर्यवान् क्षत्रियः सन्, त्वं दैन्येन दैवस्य दुर्बलत्वं दीनत्वं वा भाषसे? कथं च तयोः किञ्चिदपि दुष्कृत्यं न संशयसि? सन्त्येव धर्ममायाम् उपयुञ्जानाः, धर्मज्ञ, नु त्वं न पश्यसि? यदि तेषां वृत्तिः निःस्वार्था न च मायाप्रेरिता स्यात्, तर्हि, राघव, पूर्वमेव तयोः वरः दत्तः स्यात्, स च युक्तः भवेत्। अहं तु, महाबाहो, अपरस्याभिषेकस्यारम्भं, यः जनैः द्विष्टः विधिना प्रवृत्तः, न सहनं शक्नोमि—कृपया मे क्षमस्व। स एव धर्मः, बुद्धिमन्, यः ते मनः संशये स्थापयति, स मे द्विष्यः, यतः स त्वां मोहयति। कथं त्वं स्वयमेव पित्रा उक्तं अधर्म्यम् निन्दितं च वाक्यं कैकेय्या प्रेरितः अनुतिष्ठसि? यद्यपि एष भेदः पापेन कृतः, त्वं तं न ज्ञासि, तत् मां शोचयति, तव धर्मनिष्ठा चात्र दोषाय। एष धर्मनिष्ठा तव लोके निन्द्यते; कथं त्वं मनसा अपि तयोः, स्वार्थपरयोः, शत्रुवद्वृत्त्योः, पित्रा मातरि च, सेवां चिन्तयितुम् अर्हसि? यदि ते निश्चयः तेषां च इच्छा दैवेन नियता अपि स्यात्, तथापि त्वं ताम् अवज्ञाय कर्तव्यम्; सापि मे न रोचते। यो दुर्बलः अवीर्यश्च स दैवमनुवर्तते; परन्तु वीराः, आत्मगौरवे स्थिताः, न कदापि दैवाय वशं यान्ति। यः पुरुषः मानुषप्रयत्नेन दैवं जयितुं शक्नोति, स दुःखेनापि दैवप्रेरितेन न विषीदति। अद्य लोका दैवस्य च पुरुषप्रयत्नस्य च बलं द्रक्ष्यन्ति; अद्य दैवकृतस्य च मानुषकृतस्य च भेदः प्रकाशिष्यते। ये तवाभिषेकं राज्ये दैवेन विघ्नितं दृष्टवन्तः, अद्य ते मम प्रयत्नेन दैवं पराजितं पश्यन्ति। मदोन्मत्तमहागज इव अंकुशेन अपि अनियन्त्रितः, अहं दैवं प्रयत्नेन अन्वधाव्य, प्रत्यनीतुम् इच्छामि। न हि सर्वे लोकपालाः, न त्रयः अपि लोकाः, तवाभिषेकं अद्य वारयितुं समर्थाः, राम, किं पुनः तव पिता? ये तव वनवासं, राजन्, समायोजयन्ति, ते एव चतुर्दश वर्षाणि वनं निवत्स्यन्ति। दैवस्य बलं न शक्नोति मदोन्मत्तस्य वीर्यं समं कर्तुम्; मम प्रचण्डः प्रयत्नः शत्रोः दुःखाय भविष्यति। सहस्रवर्षे गते, धर्मात्मजस्य राज्ये समाप्ते, ततः पश्चात् एव त्वं वनं गन्तुम् अर्हसि, न कदापि इदानीम्। प्राचीनराजर्षिप्रथया, पुत्रेषु जनसम्प्रदायं न्यस्य, स्वजनवत् तान् पालयित्वा, ततः पश्चात् एव वानप्रस्थः विधीयते। यदि तु, नानाप्रवराज्ञां राज्यविप्लवभीत्या, धर्मज्ञ, त्वं राज्यं स्वयम् न इच्छसि, तर्हि, वीर, अहम् अपि तव समक्षं प्रतिजाने—नाहम् वीरलोकम् इच्छामि; अहं तव राज्यं यथा समुद्रतीरः समुद्रं रक्षति, तथा रक्षिष्यामि। त्वमङ्गलैः कर्मभिः सहाभिषेकं कुरु, तत्र च प्रवृत्तः भव; अहं एकः एव अन्यराज्ञां वह्निं बलात् निरोद्धुम् उत्सहे। एते द्वौ बाहू न केवलं भूषणाय, न च धनुः शोभायै; न मम शिरोबन्धः अलङ्काराय, न च बाणाः केवलं दर्शनीयाः। एते सर्वे—बाहवः, धनुः, शिरोबन्धः, बाणाश्च—शत्रुं दारयितुं समुपयुज्यन्ते; न चाहं स्वशत्रोः किञ्चिदधिकं कामये। तीक्ष्णधारं खड्गं विद्युत्प्रभं धारयन्, वज्रधारिणा अपि शत्रुणा सह आत्मानं न तुलयामि। मम खड्गप्रहारैः भूमिः गजाश्वरथपत्तीनां शिरोबाहुपादोरुशतैः आच्छादिता, अतीव दुर्गमापि भविष्यति। मम खड्गधारेण ताडिताः शत्रवः विद्युत्सहितमेघवत् भूमौ पतिष्यन्ति। त्वचावस्त्रैः रक्षिता अङ्गुलीः, धनुः बाणाः च हस्ते, अहं पुरुषेषु स्थितः, कोऽपि आत्मानं पुरुषं मन्येत? अहं बाणैः एकैकशः सहस्रशः संयुक्तान् अपि पुरुषान् नयामि, पुरुषाश्वगजविटपेषु प्राणस्थानि लक्ष्यीकृत्य। अद्य मे आयुधबलं यथार्थतः दृश्यते; अहं राजानं निर्बलयित्वा तव प्रभुत्वं स्थापयिष्यामि। अद्य चन्दनलेपनस्य, काञ्चनमुक्ताफलकस्य, वित्तत्यागस्य, मित्ररक्षणस्य च कालः। एते मे द्वौ बाहू, राम, कर्मणि योग्यौ—विशेषतः तवाभिषेकविघ्नकर्तॄन् प्रतिषेधयितुम्। वद, अद्य कः मया निहन्यताम्—कः तव मित्रो न सन्, जीवितं, यशः, अनुयायिनः च गर्वयति—येन एषा वसुधा तव वशे भवेत्? यथा इच्छसि तथा मामाज्ञापय, अहं तव दासः। एवमुक्त्वा, लक्ष्मणस्य अश्रूणि प्रक्षालयन् पुनः पुनः सान्त्वयन्, रघुवंशवर्धनः रामः उवाच—‘शृणु, सौम्य, अहं पितुः वचनमनुसरिष्यामि; एष एव धर्मः।’ इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः आरभ्यते। पितुर्वचनानुग्रहे दृढनिश्चयं दृष्ट्वा, कौसल्या, अश्रुपूर्णया वाचा, धर्म्यमिदं वाक्यम् उवाच। ‘यः दुःखं न जानाति, धर्मनिष्ठः, सर्वभूतेषु प्रियवादिन्, स मम पुत्रः दशरथात्मजः कथं gleaning (उन्मूलन) द्वारा जीविष्यति? यस्य दासाः परिचारकाः च सुस्वादुं भोजनं भुञ्जते, स रामः कथं इदानीं वन्यं मूलफलमशिष्यति? श्रोतुं कः विश्वासं कुर्यात्, कः वा न भीषेत—यः धर्मात्मा प्रियः च राजा पुत्रः काकुत्स्थवंशजः, स निर्वास्यते इति? नूनं दैवं लोके बलवत्तरं, सर्वाणि नियच्छति; यतः त्वं, राम, सर्वेभ्यः प्रियः सन्, इदानीं वनं गच्छसि।