लक्ष्मणः रामं प्रति सान्त्वनपूर्वकं, धर्मदोषभयात् लोकापवादातिशयात् च, त्वं धर्मनिश्चले स्थितः कथं एवं वदसि इति विस्मयं प्रकटयामास। वीर्यशालिनं क्षत्रियं त्वां, दैन्येन दैवस्य दुर्बलत्वमिव कथं भाषसे इति सः पृच्छति। तौ जनकौ पापं न कर्तुम् इच्छतः कथं न संशयसि? धर्मोपजीविनः जनाः सन्ति, धर्मदर्शिनं त्वां किम् एतत् न प्रतीयते इति सः व्याहरति। यदि तेषां वृत्तिः निष्कपटं स्यात्, आत्मार्थदूषितं न स्यात्, तर्हि राघव, वरः ताभ्यां कृतपूर्व एव स्यात्, यथोचितश्च। अहं तु, वीर, अपरस्याभिषेकस्य आरम्भं, जनद्वेष्यं जातं, न सहिष्ये; तद् अपि क्षमस्व। या सा धर्मनिष्ठा तव मनसि संशयं जनयति, सा अपि मम द्वेष्या, यतो हि त्वं मोहं प्रपद्यसे। कथं त्वं स्वयम् अधर्मयुक्तं पितुः आज्ञां, कैकेय्या प्रेरितः, अनुतिष्ठसि? पापकृतः एष भेदः जातः, त्वं तु न ज्ञासि; एषः दुःखदः, तव धर्मासक्तिः अत्र दोष्यते। लोकैः अपि तव धर्मनिष्ठा निन्द्यते; कथं तौ स्वार्थपरौ, शत्रू, पितरौ इति नाम्ना, मनसा अपि सेवसे? यदि तव निश्चयः, तेषां च इच्छा, दैवेन नियता अपि स्यात्, तथापि तद् उपेक्ष्यं; तदपि मम न रोचते। यो दुर्बलः, वीर्यहीनः, सः दैवस्य वशं व्रजति; वीराः आत्मगौरवयुक्ताः दैवस्य वशे न गच्छन्ति। यो पुरुषः पुरुषप्रयत्नेन दैवं जयति, सः दैवदुर्भग्ये अपि न शोचति। अद्य जनाः दैवस्य च पुरुषप्रयत्नस्य च बलं पश्यन्ति; अद्य दैवकर्मणोः भेदः स्पष्टः भविष्यति। ये तव राज्याभिषेकं दैवेन विघटितम् अपश्यन्, ते अद्य मम प्रयत्नेन दैवस्य अपराजयम् पश्यन्ति। मदमत्तस्य महागजस्य इव, यः अंकुशेन अपि निवार्यते, तथा अहं प्रयत्नेन दैवं अनुद्रुत्य निवर्तयिष्यामि। त्रैलोक्यपालाः अपि, त्रयः लोका अपि, अद्य तव अभिषेकं न वारयेयुः, किं पुनः तव पितरौ। ये तव वनवासं निश्चितवन्तः, ते एव चतुर्दशवर्षाणि वने वत्स्यन्ति। दैवस्य बलं मदमत्तस्य वीर्यस्य समीपं न गच्छति; मम उग्रः प्रयत्नः शत्रूणां क्लेशाय भविष्यति। सहस्रवर्षपर्यन्तं पुण्यात्मनां पुत्राणां राज्ये स्थिते, तदा एव त्वं वनं गन्तव्यम्, न कदापि इदानीम्। प्राचीनराजर्षिप्रथया, पुत्रेषु प्रजासु आत्मवत्सु न्यस्तेषु एव, वासो वने विधीयते। यदि तु, नानाप्रवरराज्ञां संकरभयात्, धर्मज्ञ, त्वं राज्यं न इच्छसि— तर्हि, वीर, अहं प्रतिजाने, न वीरलोकं गमिष्यामि; तव राज्यं यथा समुद्रतीरः समुद्रं रक्षामि। त्वं शुभैः कर्मभिः अभिषेकं कुरु; अहं एकः एव अन्येषां राज्ञां अग्निं बलात् निरोधयिष्यामि। एते बाहूः न भूषणाय, धनुः न शोभाय; शिरोबन्धनं न अलंकाराय, बाणाः न केवलं दर्शनीयाः। एते सर्वे—बाहू, धनुः, शिरोबन्धनं, बाणाः—शत्रुनाशाय एव; शत्रौ अपि, अधिकं किंचित् न इच्छामि। तीक्ष्णधारायुक्तेन खड्गेन, विद्युत्प्रभेन, वज्रायुधेन अपि कश्चन शत्रुः न मम तुल्यः। मम खड्गाघातैः भूमिः गजाश्वरथपत्तीनां शिरोभुजकरजंघाभिः आवृत्ता, दुर्गमापि स्यात्। मम खड्गधारया ताडिताः शत्रवः विद्योतमानाः मेघा इव भूमौ पतिष्यन्ति। हस्तावरणयुक्तैः अङ्गुलिभिः, धनुष्मता च, अहं यदा नराणाम् मध्ये तिष्ठामि, कः पुरुषः आत्मानं पुरुषं मन्येत? बहून् एकीकृत्य मम बाणैः निहनिष्यामि; एकः अपि सन्, नृगजाश्वानां मर्मसु शरान् सन्धाय, समूहम् अपि पातयिष्यामि। अद्य मे अस्त्रबलं सत्यम् एव दृश्यते; अहं राजानं निर्बलम् कृत्वा, तव अधिकारं स्थापयिष्यामि। अद्य चन्दनस्य काले, कुण्डलपरित्यागस्य च, विभवत्यागस्य च, मित्ररक्षणस्य च समयः। एते मे बाहूः, राम, कर्मसु योग्यौ, विशेषतः तव अभिषेकविघ्नकर्तॄन् प्रतिषेधने। कः अद्य मया निहन्येत? कः तव मित्रः न सन्, आयुः, कीर्तिं, अनुयायिनः च गर्वं वहन्, भूमिं तव वशे स्थापयेत्? यं इच्छसि, तं आज्ञापय; अहं तव सेवकः। इत्येवं लक्ष्मणं बहुशः अश्रूणि अपोह्य, सान्त्वयन्, राघववंशवर्धनः रामः उवाच—"शृणु, सौम्य, अहं पितुः आज्ञां पालयितुम् निश्चयवान् अस्मि; एष एव धर्ममार्गः।" एवमेव, रामस्य पितुः वचनपालननिश्चयम् दृष्ट्वा, कौसल्या अश्रुपूर्णकण्ठा धर्म्यं वाक्यम् उवाच। यः दुःखं न जानाति, धर्मनिष्ठः, सर्वभूतेषु प्रियवाक्यः, दशरथात्मजः मम पुत्रः, कथं अरण्ये उन्मूलनजीवनं चरिष्यति? यस्य दासदास्याः सुसंस्कृतं भोजनं भुञ्जते, सः रामः कथं फलमूलैः अरण्ये जीविष्यति? कः श्रुत्वा एतत् विश्वासं कुर्यात्? कः न भीतिं गच्छेत्? यः पुण्यशीलः, प्रियः, ककुत्स्थवंशजः राजपुत्रः, सः अरण्यवासाय प्रस्थाप्यते इति।