तदा लक्ष्मणः भ्रातृं अग्रेणैव दृष्ट्वा कटाक्षं कृत्वा उवाच — “भ्रातः, तव एषा महान् उद्वेगः व्यर्थतया उत्पन्नः। धर्मदोषस्य चिन्तया, लोकमतस्य चातिशयेन, त्वद्वद् अचलः पुरुषः कथं इदं वचनं वदेत्? वीर्यशालिनः क्षत्रियस्य तव, दैवस्य दुर्बलतया कृपणतया च कथं दुर्बलवचनं भवति? तौ जनकौ तव, तयोः कापि दुराचार्यता न सन्देहः — धर्मावरणं कृत्वा केचन लोकाः स्वार्थाय वर्तन्ते, धर्मज्ञ, त्वं तद् न पश्यसि? यदि तयोः आचरणं निष्कपटं, न स्वार्थपरं, न मिथ्याचरणं, तदा राघव, वरः ताभ्यां पूर्वमेव दत्तः स्यात्, च यथायोग्यः। अहं तु, वीर, अन्यस्य अभिषेकस्य आरम्भं जनप्रियत्वेन विगर्हितम् असह्यं मन्ये — क्षमस्व। या धर्मनिष्ठा तव बुद्धिं संशययति, सा धर्मज्ञ, मम अप्रियं, यतः त्वां मोहितं करोति। कथं त्वं स्वकृत्येन पितुः अधर्मयुक्तं, दोषयुक्तं आदेशं कैकेयीप्रेरितं अनुवर्तसे? यद्यपि एषा विभागः पापकृतः, त्वं तु तं न बोधयसि; तेन दुःखितोऽस्मि, तव धर्मासक्तिः अत्र दोषयुक्ता। तव धर्मनिष्ठा लोकैः निन्दिता; कथं तौ स्वार्थपरौ, शत्रू, पिता-माता इति संबोधितौ, तौ सेवितुं मनसा अपि शक्यं? यद्यपि तव निश्चयः, तयोः च इच्छा, दैवेन निश्चितम्, तथापि त्वं तद् उपेक्षितुं अर्हसि; तदपि मम न रोचते। यो दुर्बलः, वीर्यहीनः, स दैवम् अनुवर्तते; वीराः, आत्मसम्मानयुक्ताः, दैवस्य अधीनाः न भवन्ति। मानवप्रयत्नेन यो दैवं जयति, स दुःखितः अपि न विषीदति। अद्य लोकाः दैवस्य, मानवप्रयत्नस्य च सामर्थ्यं पश्यन्ति; अद्य दैव-प्रयत्नयोः भेदः स्पष्टः भविष्यति। अद्य लोकाः दैवम् मम प्रयत्नेन पराजितम् पश्यन्ति — ये तव राज्याभिषेकं दैवेन विघ्नितम् अपश्यन्। मदोन्मत्तः गजः इव, अंकुशेन अपि न नियंत्रितः, अहं दैवं अनुसरन्, स्वप्रयत्नेन तं निवारयिष्यामि। सर्वे लोकपालाः, त्रैलोक्यं वा, तव अभिषेकं आज्यं न निवारयेत्, राम — किम् पुनः तव पिता। ये तव वनवासं व्यवस्थितवन्तः, राजन्, ते चतुर्दशवर्षं वनवासं स्वयम् करिष्यन्ति। दैवस्य सामर्थ्यं बलमदेन मत्तस्य सामर्थ्यं न तुल्यं; मम तीव्रः प्रयत्नः शत्रुं दुःखितं करिष्यति। सहस्रवर्षे समाप्ते, राजपुत्राणां शासनं समाप्य, तदा त्वं वनं गन्तुम् अर्हसि — न तु इदानीं। प्राचीनराजर्षिप्रथया, पुत्रेषु जनसंरक्षणं समर्प्य, तदा एव वनवासः विधीयते। यदि तु, राजन्, अनैकपुत्रराज्यस्य व्यवधानात्, त्वं राज्ये अनिच्छा, धर्मज्ञ राम, तदा अहं प्रतिज्ञाम् करोतिः — वीर, न वीरलोकं याचिष्यामि; तव राज्यं समुद्रतीरवत् रक्षिष्यामि। शुभकर्मणा तव अभिषेकः कुरु, तत्र तिष्ठ; अहं एकः अन्यराजानां ज्वालाम् बलात् निवारयिष्यामि। एते द्वौ भुजौ न अलंकरणाय, धनुः न शोभाय, मम शिरोबन्धः न अलंकरणाय, शराः न शोभाय। एते चत्वारः — भुजौ, धनुः, शिरोबन्धः, शराः — शत्रुनिग्रहाय, न च मम शत्रुः प्रति अतीव किमपि कामना। तीक्ष्णधारायुक्तं असिप्रभं विद्युत्समं खड्गं धारयन्, अहं वज्रधारी शत्रुमपि न तुल्यं मन्ये। मम खड्गप्रहारैः भूमिः गज, अश्व, सारथी, सैनिकानां शिरः, भुज, हस्त, जंघाभिः आच्छादिता भविष्यति, दुर्गमत्वं यास्यति। शत्रवः मम खड्गधाराभिः भूमौ विद्युत्प्रभैः मेघैः पतिताः इव पतिष्यन्ति। मम अङ्गुल्यः चमररक्षिता, धनुः शराः च हस्ते — अहं यदा पुरुषेषु तिष्ठामि, कोऽपि पुरुषः आत्मानं पुरुषं मन्यते? मम शरैः अनेकान् संहतान् निहनिष्यामि, एकः अपि बहून् विनयिष्यामि, पुरुष, अश्व, गजेषु प्राणस्थानि लक्ष्यीकृत्य। अद्य मम आयुधबलं सत्यम् दर्शयिष्यामि; अहं राजानं निर्बलम् करिष्यामि, तव अधिकारं स्थापयिष्यामि। अद्य चन्दनपङ्कस्य कालः, कङ्कणविमोचनस्य कालः, वित्तत्यागस्य कालः, मित्ररक्षणस्य कालः। एते द्वौ भुजौ, राम, कृत्यम् साधयितुं योग्यौ — विशेषतः तव अभिषेकस्य विघ्नकर्तृन् प्रतिषेधितुम्। वद, कः अद्य मम प्रहारैः पतिष्यति — यो न तव मित्रः, जीवनं, कीर्तिं, अनुयायिनः च गर्वं करोति — यथा भूमिः तव वशे आगच्छेत्; यथा इच्छसि, आदेशं ददातु, अहं तव दासः। रामः तु, अश्रूणि अपोह्य, लक्ष्मणं पुनः पुनः सान्त्वयन्, रघुवंशवर्धनः उवाच — “शृणु, सौम्य, अहं पितुः आदेशं अनुवर्तितुं निश्चितः; एष धर्मः।" एवं सर्गे चतुर्विंशे, श्रीवाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, शृणु। रामः पितुः आदेशे दृढनिश्चयः दृष्ट्वा, कौसल्या, अश्रुव्याकुलया वाचा, धर्मयुक्तं वचनम् उवाच। स पुत्रः, यः कदा दुःखं न जानाति, धर्मपरः, सर्वभूतेषु सौम्यवाचः — कथं दशरथजः मम पुत्रः उन्मूल्य जीविष्यति? यस्य सेवकाः, परिचारकाः च, सुसंस्कृतं भोजनं भुञ्जते — स रामः कथं इदानीं वनस्थः मूलफलानि भक्षयिष्यति?