शृणु भूयः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायामयोध्याकाण्डे त्रयोविंशतितमं सर्गं। यदा रामः स्वधर्मनिष्ठया तद्वचनमुवाच, तदा लक्ष्मणः शोककोपसमाक्रान्तचित्तः शीर्घ्रमेव तत्र प्रविश्य, विनतशिराः तस्थौ। स तदा पुरुषश्रेष्ठः भ्रुकुटीं कृत्वा, विवृत्तनासाभ्रूभङ्गः, क्रुद्धः सर्प इव गभीरं श्वसन् बभूव। तस्य तस्मिन्नन्तरे कोपसंरक्तमुखं सिंहस्य क्रुद्धस्य मुखमिव द्रष्टुमशक्यमासीद्। स हस्तमाकुञ्च्य, गजेन्द्रः शुण्डां यथा विक्षिपन्, शिरः पार्श्वे समुन्नम्य ग्रीवां पातयामास। भ्रातरं कर्णेक्षणेन विलोक्य, लक्ष्मणः व्याजहार—"एष ते महती व्याकुलता व्यर्थमेव जाताऽस्ति।" "धर्मदोषभीत्या जनवद्भावात् च त्वं यथा निश्चलः सन् एवं वक्तुमर्हसि कथम्? क्षत्रियवीरः सन् त्वं कथं दैवमनुवदसि, शक्तिहीनमिव कृपणमिव च? तौ च पितरौ त्वं पापं न संश्रंससि किम्? धर्मोपचारिणः हि लोके सन्ति—धर्मज्ञ, नु त्वं न पश्यसि एतत्? यदि तेषां वृत्तं निःस्वार्थमद्रोहम् आसीत्, तर्हि तयोः वरः पूर्वमेव दत्तः स्यात्, च तद् युक्तमपि स्यात्।" "अहं तु, वीर, अन्यस्याभिषेकस्यारम्भं न सहिष्ये, यः जनैः द्विष्टः जातः—क्षमस्व माम्। स धर्मोऽपि, बुद्धिमन्, यः तव चित्तं संशयमानीय, मम द्विषतः, यतः स त्वां मोहयति। त्वं कथं स्वकर्मणा पितुः अधर्म्यमनिन्दनीयमाज्ञां कैकेयीवशेनानुतिष्ठसि? एष हि विभागः पापेन कृतः, त्वं च न जानासि—तदस्ति मे दुःखं, तव च धर्मासक्तिः अत्र निन्दनीया।" "एष धर्मनिष्ठा तव लोके निन्दिता; कथं त्वं मनसापि तयोः स्वार्थसाधकेषु शत्रुषु, पितृमातृनामधेयेषु, सेवामाचरिष्यसि? यद्यपि तव निश्चयः तेषां च इच्छा दैवेन निश्चितौ, तथापि त्वं तदपि न मन्ये; तदपि न मे रोचते। यो दुर्बलः वीर्यहीनः स दैवमनुवर्तते; परन्तु स्वाभिमानीर्योधाः दैवाय न वशं यान्ति।" "यो मनुष्यः पुरुषकारेण दैवं जयति, स दुःखितः अपि न विषीदति। अद्य जनाः पश्यन्तु दैवस्य च पुरुषकारस्य च बलम्; अद्य दैवकृतपुरुषकारयोः भेदः स्पष्टो भविष्यति। अद्य ये जनाः तव राज्याभिषेकं दैवेन विघ्नितं दृष्टवन्तः, ते मम पुरुषकारेण दैवस्य पराजयम् द्रक्ष्यन्ति।" "अहं मदोन्मत्तगजेन्द्र इव अंकुशेनाप्यनियम्यः, दैवं धावयित्वा स्वबलात् प्रत्यनयिष्यामि। न लोकपालाः सर्वे, न त्रयो लोकाः अपि तवाभिषेकं अद्य वारयितुं शक्ताः, किं पुनः तव पितरम्। ये त्वां वनवासाय नियोजितवन्तः, राजन्, ते एव चतुर्दशवर्षाणि वने वत्स्यन्ति।" "दैवस्य बलं न मदोन्मत्तबलस्य तुल्यं; मम घोरः पुरुषकारः शत्रोः दुःखाय भविष्यति। सहस्रं वर्षाणि गत्वा, यदा आर्यपुत्राणां राज्यं समाप्तं स्यात्, तदा त्वं वनं गन्तुमर्हसि, न तु इदानीम्।" "यतः प्राचीनैः राजर्षिभिः परम्परया, पुत्रेषु प्रजासु आत्मवत् प्रवर्तमानेषु, ततोऽनन्तरं वनवासः विधीयते। यदि तु, राम धर्मज्ञ, बहुप्रजकुलसंभ्रमेण राज्यस्य विक्षेपात् त्वं राज्यं न इच्छसि—" "तदा अहं त्वां प्रति प्रतिजाने, वीर, न वीरलोकमिच्छामि; अहं तव राज्यं यथा सागरः तीरं रक्षामि। त्वं शुभैः कर्मभिः अभिषेकं कुरु, तत्र च प्रवृत्तः भव; अहमेव अन्यराजानां वह्निं बलात् निवारयिष्यामि।" "एते द्वौ भुजौ न भूषणाय, न च धनुः शोभाय; न शिरोबन्धः अलंकाराय, न बाणाः दर्शनीयाय। एते सर्वे—भुजौ, धनुः, शिरोबन्धः, बाणाश्च—शत्रुनिग्रहार्थमेव, न चाहं शत्रुतुल्यस्य किञ्चिदधिकं कामये।" "असिमण्डलमिदं तीक्ष्णधारं विद्युद्गणसमप्रभम्, मम समक्षे वज्रधारिणमपि शत्रुं समं न मन्ये। मम असिप्रहारैरभिहतैः पृथिवी गजाश्वरथनराणां शिरोभुजकरजङ्घाभिः आवृता, अगम्या भविष्यति।" "मम असिधारेण प्रहृताः शत्रवः विद्युत्प्रभैः मेघैः इव भूमौ पतिष्यन्ति। हस्तोपनद्धचर्मकवचः, धनुः बाणप्रहृतः, अहं पुरुषेषु स्थितः सन्, कः पुरुषः आत्मानं पुरुषं मन्येत? अहं बाणैः एकः सन् अपि, समाहितान् बहून् नृपान्, अश्वान्, गजान् च, प्राणवधेन पातयिष्यामि।" "अद्य मे शस्त्रबलं यथार्थं द्रक्ष्यते; अहं राजानं निर्बलयित्वा तव प्रभुत्वं स्थापयिष्यामि। अद्य चन्दनलेपनस्य, भूषणत्यागस्य, वित्तत्यागस्य, सुहृद्रक्षणस्य च समयः प्राप्तः।" "एते मम भुजौ, राम, कर्मणि युक्तौ, विशेषतः तवाभिषेकविघ्नकर्तॄन् प्रतिषेधाय। त्वं मां आज्ञापय, अद्य कः मया निहन्येत—यो न तव सखा, प्राणयशःपार्षदसम्पन्नश्च, यथा एषा भूमिः तव वशं गच्छेत्; यथेष्टं मां शासनं कुरु, अहं तव दासः।" एवं लक्ष्मणः स्नेहकोपसंयुक्तः, धर्मानुरक्तं भ्रातरं रामं प्रति, धर्मस्य, दैवस्य, पुरुषकारस्य च तात्त्विकं विवेचनं कृत्वा, स्वबलं, वीर्यं, शस्त्रसंपदं च प्रदर्श्य, तस्याभिषेकाय दृढनिश्चयमकथयत्।