रामः तदा लक्ष्मणं समुपदिशति—“यदि न भवति, किम् अहं राज्यसंपदः आवश्यकं मन्ये? स्वयं आहृतं जलं मम व्रतानुष्ठानस्नानाय पर्याप्तं स्यात्। लक्ष्मण, त्वं विपर्ययेन दुःखितः मा भूः; राज्यं वा वनवासः वा, वनवासः महत् पुण्यं विधत्ते। न त्वं, न च मम मातरः, मम राज्याभिषेकस्य विघ्नस्य कारणं; भाग्यस्यैव प्रसक्तिः, न तु पितरः—भाग्यबलं हि त्वं जानासि।” एवं रामेण उक्ते, लक्ष्मणः शिरसा नमन् शीघ्रं मध्ये प्रविशति, दुःखेन च कोपेन च मनः आक्रान्तः। तदा पुरुषश्रेष्ठः भ्रूभङ्गं कृत्वा, महाग्रहः इव गर्ते कुपितः, गम्भीरं श्वासं निष्वसति। तस्य तदा क्रुद्धवदनं सिंहस्य कोपितस्य वदनवत् दुष्टदर्शनं जातम्। सः मुष्टिं संकुच्य, गजः इव शुण्डां कम्पयन्, शिरः पार्श्वे चोन्नम्य, ग्रीवां पतितां करोति। अग्रे भ्रातृं दृष्ट्वा, लक्ष्मणः कटाक्षेण भाषते—“एतत् ते महद्विक्षेपः व्यर्थम् उत्पन्नः। धर्मदोषस्य चिन्तया, लोकमतस्य चातिशयेन, कथं त्वं अचलः एवं वदसि? वीर्यशाली क्षत्रियः सन्, कथं त्वं भाग्यं निर्बलम् इव दीनं वदसि? कथं त्वं तयोः दोषं न जानासि? धर्मस्य आवरणं कुर्वन्ति जनाः—धर्मज्ञ, किं न पश्यसि?” “यदि तयोः आचारः निस्वार्थः, न च कपटः, तर्हि तयोः वरः पूर्वमेव दत्तः स्यात्, च उचितः। अहं न सहनं शक्नोमि, वीर, अन्यस्याभिषेकस्य आरम्भः यः जनैः निन्दितः—क्षमस्व। तव धर्मः, बुद्धिमन्, यः तव मनः संशयितं कृतवान्, सः मम निन्द्यः, यतः तव मोहं जनयति। कथं त्वं पितुः अधर्ममयम्, दोषयुक्तं आदेशं, कैकेयीप्रेरितः, स्वयम् अनुवर्तसे?” “एषा विभेदः पापेन कृतः, तं न त्वं जानासि; तेन मे दुःखं, तव धर्मासक्ति इह निन्द्यते। तव धर्मनिष्ठा लोकैः निन्द्यते; कथं त्वं तयोः, स्वार्थप्रवृत्तयोः, शत्रूयोः, पितरं मातरं इति कथ्यमाने, सेवां चिन्तयेत्? यदि तव निश्चयः च तयोः इच्छाः भाग्येन निश्चिताः, तथापि त्वं तं त्यजेत्; किन्तु तदपि मे न रोचते।” “यो दुर्बलः, वीर्यहीनः, सः भाग्यं अनुवर्तते; किन्तु वीराः, आत्मसम्मानिनः, भाग्यं नानुवर्तन्ति। यो भाग्यं मानवप्रयत्नेन जयति, सः दुःखेनापि न विषीदति। अद्य जनाः भाग्यस्य च पुरुषप्रयत्नस्य च शक्तिं पश्यन्ति; अद्य भाग्यं च प्रयत्नं च भिन्नं ज्ञायते। अद्य जनाः मम प्रयत्नेन भाग्यं पराजितं पश्यन्ति—यः तव राज्याभिषेकं भाग्येन विघ्नितम् अपश्यन्। मदोन्मत्तः गजः इव, अंकुशेन अपि न नियंत्रितः, अहं भाग्यं अनुसरन्, प्रयत्नेन तं निवर्तयिष्यामि। न किल सर्वे लोकपालाः, न त्रिलोक्यं, तव अभिषेकं विघ्नयितुं शक्नुवन्ति—पितरं तु किं पुनः। ये तव वनवासं व्यवस्थितवन्तः, राजन्, ते चतुर्दश वर्षाणि वनं निवत्स्यन्ति। भाग्यस्य शक्तिः न मदोन्मत्तस्य बलं समं; मम तीव्रः प्रयत्नः शत्रुं दुःखितं करिष्यति।” “सहस्रवर्षे समाप्ते, आर्यपुत्राणां शासनं पूर्णे, तदा वनं गन्तव्यं—न तु इदानीम्। यतः प्राचीनराजर्षिणां परम्परायाः अनुसारे, पुत्रेभ्यः जनं समर्प्य, तदनन्तरं वनवासः विधीयते। यदि त्वं, धर्मज्ञ राम, राज्यस्य भ्रमात्, बहुप्रभवस्य कारणात्, राज्यं न इच्छसि—” “अहं तुभ्यं प्रतिज्ञां करोमि, वीर—न वीरलोकं याचिष्ये; अहं तव राज्यं समुद्रस्य तीरः इव रक्षिष्यामि। तव अभिषेकं शुभैः संस्कारैः कृत्वा, तत्र प्रवृत्तः भव; अहं एकः अन्यराज्ञां ज्वालां बलात् निग्रहिष्यामि। एतौ बाहू न अलंकाराय, न धनुः शोभाय; मम शिरोबन्धः न शोभाय, न च शराः दर्शनीयाय। एते चत्वारः—बाहू, धनुः, शिरोबन्धः, शराः—शत्रुं पीडितुं, न च शत्रुं प्रति अत्यधिकं इच्छामि। तीक्ष्णधारं खड्गं विद्युत्प्रभं गृहीत्वा, वज्रधारिणं अपि शत्रुं समं न मन्ये।” “मम खड्गप्रहारैः भूमिः गजाश्वरतिचरशूराणां शिरोबाहुपाणुथुघ्नैः आच्छादिता भविष्यति। मम खड्गधाराघातेन शत्रवः विद्युत्प्रभा मेघवत् भूमौ पतिष्यन्ति। चर्मरक्षिता अङ्गुलीः, धनुः शराणि च गृहीत्वा, अहं यदा पुरुषेषु स्थितः, को पुरुषः आत्मानं पुरुषं मन्येत्? मम शरैः अनेकान् संयुक्तान् हनिष्यामि, एकः सन् अपि बहून् निपातयिष्यामि, मनुष्याश्वगजेषु प्राणस्थानि लक्षयन्। अद्य मम शस्त्रबलं यथार्थं दर्शितं भविष्यति; अहं राजानं निर्बलं कृत्वा तव शासनं स्थापयिष्यामि।” एवं लक्ष्मणः क्रोधदुःखाभिभूतः, भ्रातृस्नेहात्, रामं प्रति वीरवाक्यं प्रगदति, तस्य धर्मनिष्ठां, भाग्यं च, स्वबलं च प्रतिपादयन्, भ्रातृराज्याभिषेकाय दृढनिश्चयः अभवत्।