रामः लक्ष्मणं समुपेत्य स्नेहपूर्वकं उवाच – “एतेषु कलशेषु, लक्ष्मण, यथा अभिषेकार्थं सर्वं समुपस्थितं, तैरेव मुनिव्रतस्य स्नानं करिष्यामि। अथवा, किम् मे राजोपकरणैः? स्वयं आहृतं जलं मम व्रतस्नानाय पर्याप्तम्। लक्ष्मण, न त्वं भाग्यविपर्ययेन दुःखितः भव; राज्यं वा वनवासः वा, वनवासः महत् पुण्यं ददाति। न त्वया मम राज्याभिषेकस्य विघ्ने दोषः आरोपणीयः; न च मम कनिष्ठा माता; भाग्ये एव कृतं, न तु पितरि किञ्चित् – त्वं हि जानासि भाग्यस्य महत्त्वं।” एवं रामेण उक्ते, लक्ष्मणः शिरसा नमन् शीघ्रं मध्ये प्रविष्टः, दुःखक्रोधाभ्यां मनः आक्रान्तः। ततः पुरुषश्रेष्ठः भ्रूभङ्गं कृत्वा, श्वसन् महोरगः इव कुपितः स्वगुहायाम्। तस्य तदा क्रुद्धाभ्रूविलोकनं सिंहस्य क्रुद्धमुखं इव दृष्टुम् कठिनम् अभवत्। सः कुपितः हस्तं निष्क्रान्तम् इव हस्तम् उद्यम्य, गजः इव शुण्डां कम्पयन्, शिरः पार्श्वे ऊर्ध्वं कृत्वा, ग्रीवा पतितः। भ्रातृं अग्रेनेत्रेण कटाक्षं कृत्वा उवाच – “एष ते महद्विक्षेपः व्यर्थः उत्पन्नः। धर्मदोषस्य चिन्तया, जनस्य मतिम् अतीव आदर्य, कथं त्वम् अचलः इदं वाक्यं भाषसे? कथं त्वं वीरः क्षत्रियः भाग्यस्य दुर्बलतां दीनतां च भाषसे? कथं न त्वं तयोः दोषम् अनुसन्दधासि? धर्ममात्रेण बहवः जनाः स्वार्थाय धर्मम् उपयुञ्जन्ति – धर्मज्ञ, न त्वं पश्यसि? यदि तयोः आचारः निःस्वार्थः, न च कपटः, तर्हि तयोः वरः पूर्वमेव दत्तः, तत्र च उचितः। न अहं सहनं शक्नोमि, वीर, अन्यस्य अभिषेकस्य आरम्भं, यः जनैः अप्रियः – क्षमस्व मे। यः धर्मः तव मनः संशयम् आनयति, सः अपि मे अप्रियः, यतः सः त्वां मोहयति। कथं त्वं पित्रा अनधर्म्यं, दोषयुक्तं आज्ञां कैकेयीप्रेरितः स्वयम् अनुवर्तसे? यद्यपि एष भेदः दुष्टैः कृतः, त्वं तं न जानासि; तेन मे दुःखम्, तव धर्मनिष्ठा अत्र दोषार्हा। तव धर्मनिष्ठा लोकैः निन्द्यते; कथं त्वं, चिन्तायामपि, तयोः स्वार्थनिष्ठयोः, शत्रुवत् पित्रमातृनाम्नि, सेवां कुर्यासि? यद्यपि तव निश्चयः तेषां च इच्छा भाग्येन निश्चितम्, तथापि त्वम् उपेक्षयितुम् अर्हसि; तदपि मे न रोचते। यो दुर्बलः, वीर्यहीनः, सः भाग्यं अनुवर्तते; वीराः, आत्मसम्मानिनः, भाग्यं न अनुवर्तन्ति। यो भाग्यं मानवप्रयत्नेन जयति, सः भाग्यदुःखेन अपि न शोकं करोति। अद्य जनाः भाग्यस्य च पुरुषप्रयत्नस्य च सामर्थ्यं पश्यन्ति; अद्य भाग्यप्रयत्नयोः भेदः स्पष्टः भविष्यति। अद्य जनाः भाग्यं मम प्रयत्नेन पराजितं पश्यन्ति – ये राज्याभिषेकस्य विघ्नं भाग्येन अपश्यन्। मदमत्तः गजः इव अंकुशेन न नियंत्रितः, अहं भाग्यं अन्विष्य प्रयत्नेन प्रत्याहर्तुम् इच्छामि। न सर्वे लोकपालाः, न त्रिलोकी, तव अभिषेकं आज राज्ये विघ्नयितुं शक्याः – पितरं किं पुनः। ये तव वनवासं व्यवस्थितवन्तः, राजन्, ते चतुर्दश वर्षाणि वनवासं करिष्यन्ति। भाग्यस्य सामर्थ्यं न मदोन्मत्तस्य बलं समं; मम तीव्रः प्रयत्नः शत्रोः दुःखाय विजयी भविष्यति। सहस्रवर्षे समाप्ते, धर्मात्मजस्य राज्ये पूर्णे, तव वनवासः कर्तव्यः – न तु इदानीं। यतः प्राचीनानां राजर्षिणां विधिना, पुत्रेषु जनसम्प्रेषणं कृत्वा, तदनन्तरं एव वनवासः विधीयते। यदि त्वं, धर्मज्ञ राम, राज्ये अनेकपुत्राणां कलहे चिन्तया राज्यं न इच्छसि – तव प्रति, वीर, अहम् व्रतम् ददामि, न वीरलोकं प्राप्स्यामि; तव राज्यं समुद्रस्य तीरवत् रक्षिष्यामि। शुभैः कर्मभिः तव अभिषेकं कुरु, तत्र प्रवृत्तः भव; अहं अकेलेन अन्यराजानां अग्निं बलात् निवारयिष्यामि। एतौ बाहू न अलंकाराय, धनुः न शोभाय; शिरोबन्धः न भूषणाय, बाणाः न दर्शनीयाः। एते चत्वारः – बाहू, धनुः, शिरोबन्धः, बाणाः – शत्रुं निवारयितुं; न च अहं शत्रुता इति अधिकं इच्छामि। तेजस्वी खरगः विद्युत्समः, तेन अहं वज्रधारिणं अपि शत्रुं न समं मन्ये। मम खरगघातैः भूमिः गजाश्वारथसैनिकानां शिरोभिः, बाहुभिः, हस्तैः, जंघाभिः आच्छादिता भविष्यति, यातुं कठिनम्। मम खरगस्य शिरःघातेन शत्रवः विद्युत्समः भूमौ पतिष्यन्ति। मम अङ्गुली चमरिका रक्षिता, धनुः बाणैः सज्जः, अहं पुरुषेषु स्थितः, कः पुरुषः स्वं मन्यते? मम बाणैः एकीकृतान् बहून् निहनिष्यामि; अकेलेन अपि अहं बहून् निवारयिष्यामि, पुरुषाणां, अश्वानां, गजानां प्राणस्थानि लक्ष्यानि कृत्वा।” एवं लक्ष्मणः क्रोधदुःखाभ्यां रामे प्रति धर्मार्थराज्यविषये तीव्रं वाक्यं स्नेहपूर्वकं उवाच।