रामः लक्ष्मणं सौमित्रिं सान्त्वयन् उवाच—"मा शुचः। त्वमपि मम पृष्ठतः शीघ्रमेव ममाभिषेकसम्बन्धिनः सर्वान् उपकरणान् निवर्तय। एतेषु एव कुम्भेषु, लक्ष्मण, ये अभिषेकाय सम्पादिताः, तैरेव मुनिव्रतस्य स्नानं करिष्यामि। अथवा, किमहं राज्योपकरणैः? मया स्वयमेव आपो हृताः तस्य व्रतस्य स्नानाय पर्याप्ताः। लक्ष्मण, राज्यं वा वनवासः वा—यत्रापि भाग्यविपर्यासः सञ्जातः, तत्र त्वं मा विषीद। वनवासः हि पुण्यवर्धनः। न च लक्ष्मणः, न च मम कनिष्ठा माता, मम राज्यम् अवरोधयतः शङ्कनीयौ; न च पितरौ, केवलं दैवमेव प्रवृत्तम्—तद्विदितं हि त्वया, यथैव दैवस्य महत्त्वम्।" एवं रामेण उक्ते, लक्ष्मणः शिरसा नम्रः शीघ्रं मध्ये प्रविशत्, शोककोपाभ्यां हृतचेताः। ततः पुरुषश्रेष्ठः भ्रुकुटिं कृत्वा, विवृत्तनासापुटः, विवरान्तर्गतः कोपितः महाहिरिव गाढं निःश्वसन् स्थितः। तस्मिन् क्षणे, तस्याम् उग्रभ्रुकुट्या युक्तं मुखं क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखमिव द्रष्टुम् अशक्यम्। सः कुपितः हस्तम् आकुञ्च्य, गजेन्द्रस्य शुण्डामिव कम्पयन्, शिरः पार्श्वे ऊर्ध्वं च कृत्वा, ग्रीवां पातयन् स्थितः। भ्रातरं पूर्वदृष्ट्या कटाक्षेण समीक्ष्य, सः उवाच—"एष ते महत् संकोचः व्यर्थमेव जातः। धर्मदोषभीत्या, लोकापवादात् च, त्वं यथा अविचलितः, एवं कथं कथयितुं शक्नोषि? कथं त्वं वीरः क्षत्रियः, भाग्यस्य दैन्यं दुर्बलतां च भाषसे? कथं त्वं तयोः दोषं न पश्यसि? धर्ममात्रं बहवः जनाः उपजीवन्ति—धर्मज्ञ, न त्वं पश्यसि किमेतत्? यदि तेषां वृत्तिः निस्वार्था, निष्कपटाश्च स्युः, तर्हि राघव, पूर्वं एव तयोः वरः दत्तः स्यात्, स च उचितः स्यात्। अहं न शक्नोमि, महाबाहो, अन्यस्य अभिषेकस्य आरम्भं सहनं, यः जनैः द्विष्टः जातः—कृपया क्षमस्व। स एव धर्मो, बुद्धिमन्, यस्य त्वं संशयं प्राप्तवान्, स मे द्वेष्यः, यतः सः त्वां मोहितवान्। कथं त्वं पित्रा अनृतं, दोषयुक्तं च आदेशं कैकेय्याः प्रभावेन स्वयम् अनुतिष्ठसि? यद्यपि एष विभागः पापेन जातः, तथापि त्वं न पश्यसि; तेन मे दुःखम्, तव धर्मासक्तिः चात्र निन्द्यते। एष धर्मनिष्ठा तव लोके निन्द्यते; कथं त्वं मनसा अपि तयोः स्वार्थपरयोः, शत्रुवत् वर्तमाने, पितरौ मातरौ इति सेवसे? यद्यपि तव निश्चयः, तेषां च इच्छा, दैवेन नियतौ, तथापि त्वं तद् अवज्ञाय कर्तव्यम्; किन्तु तदपि मे न रोचते। यो दुर्बलः, अवीर्यः च सः दैवमनुवर्तते; वीराः, आत्मगौरवयुक्ताः, न दैवस्य वशं यान्ति। यः पुरुषः दैवं पुरुषप्रयत्नेन जयेत्, सः दैवप्रभावेणापि क्लिश्यमानः न विषीदति। अद्य लोका दैवस्य च पुरुषकारस्य च बलम् द्रक्ष्यन्ति; अद्य दैवस्य च पुरुषस्य च भेदः स्पष्टः भविष्यति। अद्य लोका पश्यन्तु, ये तव राज्याभिषेकं दैवेन विघ्नितम् अपश्यन्, ते मम प्रयत्नेन दैवं पराजितं द्रक्ष्यन्ति। मदमत्तगजेन्द्र इव अंकुशेन अपि अनियन्तव्यः, अहं दैवं प्रयत्नेन अनुसृत्य निवर्तयिष्यामि। न हि सर्वे लोकपालाः, न त्रयो लोकाः, अद्य तव अभिषेकं वारयितुं शक्नुवन्ति, राम—कुतः तव पितरौ? ये त्वां वनवासाय, नृप, प्रेषयितुम् अर्हन्ति, ते एव चतुर्दश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति। दैवस्य बलं न शक्तिमत्तया मदोन्मत्तस्य बलस्य तुल्यं; मम तीव्रः प्रयत्नः शत्रोः दुःखाय भविष्यति। सहस्रवर्षपर्यन्तं धर्मात्मनां पुत्राणां राज्ये स्थिते, तदा एव त्वं वने गन्तुम् अर्हसि—न तु इदानीम्। प्राचीनराजर्षीणां परम्परया, पुत्रेषु स्वजनवत् प्रजासु न्यस्तेषु, तदा एव वानप्रस्थं विधीयते। यदि त्वं, राम, राज्ये बहुपुत्रकुलजनसम्भ्रमेण, राज्यं न इच्छसि— तर्हि अहं प्रतिजानामि, वीर, न अहं वीरलोकं वाञ्छामि; तव राज्यं अहम् इव समुद्रस्य तीरेण रक्षिष्यामि। त्वं शुभाभिषेकैः अभिषिक्तः भूत्वा राज्ये प्रवर्तस्व; अहमेव अन्यराजानां ज्वलितं तेजः बलात् निगृह्णीयाम्। एते बाहू न भूषणाय, न धनुः शोभाय; न च मम शिरोबन्धः अलंकाराय, न बाणाः केवलं दर्शनीयाः। एते चत्वारः—बाहू, धनुः, शिरोबन्धः, बाणाश्च—शत्रुक्षयायैव; न च अहं शत्रुतुल्येभ्यः अत्यधिकं किञ्चित् इच्छामि। वज्रधारिणमपि शत्रुं न अहं समं मन्ये, तीक्ष्णासिना विद्युदिव दीप्तेन। मम असिना प्रहारेण भूमिः गजाश्वरथपत्तीनां शिरोबाहुपाणिपार्श्वैः आवृताभविष्यति, अगम्येव। मम असिना छिन्नाः शत्रवः विद्युत्संपातैः सह मेघाः इव भूमौ पतिष्यन्ति। चरमपि, यदा मम अङ्गुल्यः त्वङ्गरक्षाभिः संरक्ष्यन्ते, धनुः बाणाश्च हस्ते, तदा अहं पुरुषेषु स्थितः, कः पुरुषः आत्मानं पुरुषं मन्येत?" एवं लक्ष्मणः रामाय सम्यक् प्रतिपद्य, भ्रातुः धर्मनिष्ठायां च तस्य राज्यविमर्शे च, स्वस्य शौर्यं, धर्मबुद्धिं, दैवस्य च पुरुषकारस्य च सम्बन्धं विवृणोति।