रामः तु लक्ष्मणं सौम्यं समुपदिश्य अतिविचित्रं दैवं अव्यापारं मन्यते स्म। सः उवाच—“दैवेन हि जीवितं न स्पृशति, स्पष्टं तु दुःखं मम तस्याः च पतितम्। को हि, लक्ष्मण, दैवं समारम्भयितुं शक्तः? यतः यत्क्रियया किमपि आरभ्यते, तस्य फलम् केवलं दैवात् एव दृश्यते। तपस्विनः अपि, घोरं तपः कृतवन्तः, दैवेन प्रेरिताः, स्वं तपः परित्यज्य कामक्रोधयोः वशं गच्छन्ति। यदिह अप्रत्याशितम् उत्पद्यते, पूर्वं न चिन्तितम्, आरभ्यस्य विघ्नं करोति—तद् दैवस्य एव कार्यम्। अतः अहम् एतद् बुद्ध्या आत्मनं मनसा निगृह्य, यद्यपि ममाभिषेको विघ्नितः, तत्र दुःखं न अनुभवामि। अतः त्वम् अपि शोकं मा कुरु; मम अनुयायि त्वम् अभिषेकस्य सर्वं व्यवस्थानं शीघ्रं संहर। एतेषु कुम्भेषु, लक्ष्मण, अभिषेकाय सम्पादितेषु, मुनिव्रतस्य स्नानं करिष्यामि। अथवा, किम् अहं राजोपकरणैः? स्वयं कृतं जलम् एव व्रतस्य स्नानाय पर्याप्तम्। लक्ष्मण, विपर्ययेन मा विषादः; राज्यं वा वनं वा, वासः तु वने महत् पुण्यं। लक्ष्मणस्य न दोषः अभिषेकस्य विघ्ने, न च मम कनिष्ठा मातरः; दैवम् एव व्यवस्थितम्, न तु पिता—यथा त्वम् दैवस्य बलं जानासि।” एवं रामेण उक्ते, लक्ष्मणः शिरः नमतः, दुःखक्रोधाभ्यां मनः व्याप्य, शीघ्रं मध्ये प्रविष्टः। तदा सः पुरुषश्रेष्ठः भ्रूभङ्गं कृत्वा, नागः क्रुद्धः इव गम्भीरं श्वासं निष्क्रान्तवान्। तस्य तदा मुखं क्रुद्धं भ्रूभङ्गेन सिंहस्य क्रुद्धस्य मुखं यथा दुष्प्रेक्ष्यम् अभवत्। सः हस्तं मुष्टिं कृत्वा गजः शुण्डां यथा कम्पयन्, शिरः पार्श्वे ऊर्ध्वं कृत्वा, ग्रीवां च अवस्रज्य, भ्रातृं अग्रे दृष्ट्वा, तस्य भ्रातृं कटाक्षेण अपश्यत्। लक्ष्मणः रामं अभ्यधात्—“एषा ते महती व्यग्रता व्यर्थं उत्पन्ना। धर्मदोषभयात्, जनस्य अभिप्रायात्, त्वम् अकम्पनः कथं इदं वचनं भाषसे? क्षत्रियः वीरः सन्, कथं दैवं दुर्बलम् इव, शक्तिहीनम् इव, भाषसे? तयोः दोषं न पश्यसि—धर्मं आच्छाद्य स्वार्थं कुर्वन्ति जनाः, त्वं धर्मज्ञः, न पश्यसि किम्? यदि तेषां आचरणं सत्यं, न स्वार्थदुष्टं, तर्हि वरः पूर्वं दत्तः स्यात्, तद् धर्म्यं स्यात्। अहं तु, वीर, अन्यस्य अभिषेकस्य आरम्भं जनविगर्हितं न सहनं शक्नोमि—तद् क्षमस्व। या धर्मः तव मनः सन्देहेन नीतः, सा मे विरेचना, यतः ते मोहं करोत्। त्वम् स्वकृत्या पितुः अधर्मं, कैकेयीप्रेरितं, कथं अनुवर्तसे? यद्यपि एषा भेदः दुष्टेन कृतः, त्वं तु न पश्यसि—तद् दुःखं मे, तव धर्मनिष्ठा दोषाय। तव धर्मनिष्ठा लोके निन्द्यते; कथं त्वम्, तयोः स्वार्थसाधनयोः, शत्रुवद् पितृमातृनाम्, सेवां चिन्तयेत्? यदि तव निश्चयः, तयोः च इच्छा, दैवेन नियता, तदपि त्वम् उपेक्षेत; तथापि तद् मे न रोचते। यो दुर्बलः, वीर्यहीनः, दैवम् अनुवर्तते; वीराः आत्मसम्मानिनः दैवं न अनुयान्ति। यो मानवकर्मणा दैवं जयति, सः दुःखेन अपि न विषीदति। अद्य जनाः दैवस्य मानवकर्मणः च बलं पश्यन्ति; अद्य दैवकर्मणः मानवकर्मणः च भेदः स्पष्टः भविष्यति। अद्य जनाः दैवम् मम प्रयत्नेन पराजितम् पश्यन्ति—ये तव अभिषेकं दैवेन विघ्नितम् अपश्यन्। मद्यनागः इव, अंकुशेन अपि न निगृह्यते, अहम् दैवम् अन्वधाव्य प्रयत्नेन प्रत्याहर्तुम् इच्छामि। न लोकपालाः सर्वे, न च त्रिलोक्यं, तव अभिषेकं वारयितुं शक्नुवन्ति—पिता तु किं तत्र? ये तव वनवासं कृतवन्तः, ते स्वयम् चतुर्दश वर्षाणि वने वसिष्यन्ति। दैवस्य बलं मदमत्तस्य वीर्यस्य तुल्यं न भवति; मम तीव्रः प्रयत्नः शत्रुं दुःखितं करिष्यति। सहस्रवर्षे व्यतीते, कुलपुत्राणां राज्ये समाप्ते, तदा त्वम् वनं गन्तव्यम्—न तु इदानीम्। यतः प्राचीनराजर्षिणां विधिः एवम्—पुत्रेषु जनं समर्प्य, तदनन्तरं वनवासः। यदि त्वम्, राम, राज्ये बहुप्रजाजनस्य विक्षेपभयात्, स्वं राज्यं न इच्छसि—अहं तव प्रतिज्ञां करिष्यामि, वीर, न वीरलोकं याचिष्यामि; तव राज्यं समुद्रकूलं यथा रक्षिष्यामि। त्वम् शुभैः अभिषेककर्मभिः युक्तः भव; अहं एकः अन्येषां राज्ञां अग्निं बलात् निग्रहीष्यामि। एते बाहूः न अलंकाराय, धनुः न शोभाय, शिरोबन्धः न विभूषाय, बाणाः न तु दर्शनीयाय।” एवं रामस्य धर्मनिष्ठायाः, लक्ष्मणस्य वीर्यनिश्चयस्य च संवादः, दैवस्य मानवकर्मणः च महत्त्वं, आयोध्यायां रामायणस्य गौरवमयम् अध्यायं प्रवृत्तम्।