रामः सौमित्रिं सान्त्वयन् एवमुवाच—"त्वं हि, सौम्य, जानासि यथाहं मातृषु कदापि भेदं न कृतवान्, न च कदाचन तस्याः वा तस्याः पुत्रस्य वा विशेषः मया कृतः। तस्मात्, या तया मम अभिषेकनिवृत्तये वनवासाय च कटुवचनानि उक्तानि, तस्याः कर्मणः अन्यं कारणं न पश्यामि, ऋते विधेः। कथं हि सा राजकन्या, गुणसम्पन्ना सती, स्वपतेः सन्निधौ माम् इव स्त्रियः सामान्याः इव दुःखं जनयेत्? किं तु, अचिन्त्या या सा विधिः, सा प्राणिनां न कदापि मर्षयति; अस्यां च मयि च स्पष्टं दुष्कृतं पतितम्। को वा, सौम्य लक्ष्मण, विधिना सह प्रतीयात्? यतः किञ्चित् अन्यत् न दृश्यते, यत् यद् यत्नात् क्रियते तस्य फलम् एव दृश्यते।" "ऋषयः अपि, घोरतपसः, विधिना प्रेरिताः, स्वानि व्रतानि उत्सृज्य, कामक्रोधयोः वशं यान्ति। यदिह किञ्चित् अप्रत्याशितं, अकस्मात् उदेति, आरब्धस्य च विघ्नं करोति, तद् एव विधेः कर्म। एतद् एव ज्ञात्वा, आत्मनैव मनसा निगृह्य, अहं न शोचामि, यद्यपि मम अभिषेकः विघटितः। तस्मात् त्वमपि मा शोचिः; त्वमपि मामनुसृत्य, शीघ्रम् अभिषेकस्य सम्प्रयोजनानि संहर। एतेषु एव कुम्भेषु, लक्ष्मण, यानि अभिषेकाय समुपकल्पितानि, तपस्विव्रतस्नानं करिष्यामि। अथवा, किम् अहं राज्योपकरणैः? स्वयम् एव आहृत्य जलं व्रतस्नानाय पर्याप्तम्।" "मा विषादं गच्छ लक्ष्मण, विपर्ययेण; राज्यं वा वनं वा, वनवासः हि महत् पुण्यं। न लक्ष्मणेन, न च मम कनिष्ठया मातृया, मम राज्यव्याघाते दोषः सन्देहः कार्यः; विधिरेव प्रवृत्तः, न तु पितरौ; त्वं हि जानासि यथा विधेः महत्त्वम्।" एवमुक्ते रामे, लक्ष्मणः शिरसा विनम्रः, दुःखक्रोधाभ्यां गृहीतचित्तः शीघ्रं मध्ये प्रविवेश। तदा पुरुषर्षभः भ्रुकुटिं कृत्वा, महोरग इव कोपितः, दीर्घं निश्वस्य, तिष्ठति स्म। तस्य तदा मुखं, तिव्रकोपसंयुक्तया भ्रुकुट्या, मृगराजस्य कोपितस्य मुखमिव दृष्टुम् अशक्यम्। सः पाणिं संकुच्य, गजेन्द्र इव सुञ्चुम् उत्क्षिप्य, शिरः पार्श्वतोर्ध्वम् उपनम्य, ग्रीवां लम्बयामास। भ्रातृं पूर्वदृष्ट्या वीक्षमाणः, लक्ष्मणः उवाच—"महान् अयं ते विकारः व्यर्थः जातः।" "धर्मदोषभयात्, लोकवत्तया च, त्वादृशः अचलं पुरुषः कथं तथा भाषसे? कथं त्वं, वीर, क्षत्रियः सन्, दैवस्य दुर्बलत्वं दैन्यं च भाषसे? कथं च त्वं तयोः दोषमपि न मन्यसे? सन्ति हि धर्मोपजीविनः, धर्ममात्रं प्रच्छन्नं कृत्वा, स्वार्थायैव प्रवर्तन्ते—नु, धर्मज्ञ, न पश्यसि किम्? यदि तेषां वृत्तिः न स्यात् स्वार्थलुब्धा, न च कपटयुक्ता, तर्हि तयोः वरः पुरा एव दत्तः स्यात्, न चाप्रयुक्तः।" "न हि शक्ष्यामि, महाबाहो, अन्यस्य अभिषेकस्य आरम्भं, येन जनः अप्रियं मन्यते, सहनम्; क्षमस्व मे। स धर्मश्च, येन ते मनः संशयं गतं, स मे द्वेष्यः, यतो ह्यसौ त्वाम् मोहयति। कथं त्वं, स्वयम् एव, पितुः अधार्मिकं निन्दितं च शासनं, कैकेय्या प्रेरितः, अनुस्थास्यसि?" "यद्यपि एषः विभागः पापेन जातः, त्वं तु तं न बुध्यसे; एषः मे शोको, तव च धर्मनिष्ठा अत्र निन्दनीया। त्वया एष धर्मः लज्ज्यते लोकैः; कथं त्वं, चिन्तायामपि, तयोः स्वार्थनिष्ठयोः शत्रुभ्यामिव पितरौ मातरं च सेवितुम् इच्छसि? यदि तव निश्चयः, तेषां च इच्छा, दैवेनैव नियता, तथापि त्वया तद् अवज्ञातव्यम्; न च तत् मे रोचते।" "यो दुर्बलः, अनार्यः, स एव दैवं अनुवर्तते; वीराः तु, स्वबलसम्पन्नाः, दैवं न नमन्ति। यः पुरुषः दैवं पुरुषप्रयत्नेन जयेत्, सः दैवदुःखेन अपि न व्यथते। अद्य जनाः पश्यन्तु दैवस्य च पुरुषार्थस्य च बलम्; अद्य दैवपुरुषकारयोः भेदं जनाः द्रक्ष्यन्ति। अद्य जनाः पश्यन्तु दैवं मम प्रयत्नेन पराजितम्, ये तव राज्याभिषेकं दैवेन विघटितम् अपश्यन्।" "मदमतः महागजो यथा अंकुशेन अपि निगृह्यते न शक्यः, तथा अहं दैवं प्रयत्नेन निवारयिष्यामि। न हि सर्वे लोकपालाः, न त्रयो लोकाः अपि, अद्य तव अभिषेकं निरोद्धुं शक्नुयुः, किं पुनः पितरौ। ये तव वनवासाय, राजन्, व्यवस्था कृतवन्तः, ते एव चतुर्दश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति।" "दैवस्य बलं न हि मदोन्मत्तस्य बलम् अतिवर्तते; मम तीव्रः प्रयत्नः रिपुं दुःखयिष्यति। सहस्रवर्षपर्यन्तं धर्मात्मनां पुत्राणां राज्ये स्थिते, तदा एव त्वं वने गन्तव्यः, न तु इदानीम्। प्राचीनराजर्षिणां धर्मेण, पुत्रेषु प्रजाः आत्मवत् समर्प्य, ततो वानप्रस्थं गन्तव्यम्। यदि तु, राम, त्वं राज्यस्य अनेकपुत्रकत्वात् संकरभयात्, स्वयम् राज्यं न इच्छसि—" इति रामः लक्ष्मणं सान्त्वयन् धर्मनिष्ठां दर्शयति स्म, लक्ष्मणः तु क्रोधदुःखाभ्यां विव्यथे, भ्रातुः धर्मनिष्ठां तु दोषयन्, स्वप्रयत्नस्य च महत्त्वं प्रदर्शयामास।