रामः सौमित्रिं सान्त्वयन्निव उवाच—“कथं कैकेय्याः मम प्रति अहितबुद्धिः समुत्पन्ना, यदि न तस्याः एषा बुद्धिः दैवेनैव निसृष्टा स्यात्? त्वं हि जानासि, सौम्ये, यथा मम मातृषु कदापि भेदः न कृतः, न च मया कैकेय्याः वा तस्याः पुत्रस्य वा विशेषः कश्चन दर्शितः। तस्मात्, या सा तया ममाभिषेकनिवृत्तये कठोरवचनानि उक्तानि, प्रव्राजनाय च, तत्र अन्यत् कारणं न पश्यामि—दैवमेव तस्याः प्रेरणां कृतवद् इति। कथं हि राजकन्या, गुणसम्पन्ना सती, साधारणनारीव वदेत्, स्वपतिसन्निधौ मम दुःखाय? किं तु, यत् दैवं अचिन्त्यं, तेन प्राणिनः अपि न विमुच्यन्ते; स्पष्टं, तया मयि च विपत्तिः पतिता। कः वा, सौम्य लक्ष्मण, दैवेन सह प्रतियुध्येत? यतो हि कर्मणां फलरूपेण केवलं दैवस्यानुवर्तनं दृश्यते। मुनयः अपि, घोरतपस्विनः, दैवेन प्रेरिताः, स्वं तपो त्यक्त्वा कामक्रोधवशं यान्ति। यदिह किञ्चिद् अप्रत्याशितं, पूर्वं न चिन्तितं, आरब्धस्य व्यवधानं कुर्यात्—तदपि दैवस्यैव कृत्यम्। इति मे बुद्धिः, मनसा आत्मानं निगृह्य, नाभिषेकविघ्नेन दुःखं अनुभवानि। तस्मात्, त्वं मा शोचः; त्वमपि मम अनुगमनं कृत्वा शीघ्रं अभिषेकसंबन्धिनः सर्वान् व्यवस्थां निवर्तय। एतेषु एव कुम्भेषु, यैः अभिषेकाय सर्वं सज्जीकृतं, तपस्विव्रतकृत्ये स्नानं करिष्यामि। अथवा, किम् अहम् एतेन राज्योपकरणेन? स्वयमेव कृत्स्नं जलं आहृत्य मम व्रतस्नानाय यथेष्टं स्यात्। लक्ष्मण, त्वं मा संतप्यस्व, यद्भवति राज्यम् अथवा वनवासः—वनवासः हि महत् पुण्यम् आवहति। न लक्ष्मणेन मम राज्यविघ्ने दोषः, न च मम कनिष्ठया मातरि; दैवमेव तत्र प्रवृत्तम्, न पितरि कश्चित् दोषः—यथा त्वं दैवस्य प्रभावं सुजानासि। एवमुक्ते रामे, लक्ष्मणः शिरसा नम्रः शीघ्रं मध्ये प्रविष्टः, शोकक्रोधाभ्यां मनः आक्रान्तः। तदा स पुरुषश्रेष्ठः भ्रुकुटिं कृत्वा, महोरग इव कुपितः, दीर्घं निःश्वसं चकार। तस्य तदा, क्रुद्धभ्रुकुट्या युक्तं मुखं सिंहस्य क्रुद्धस्य मुखमिव द्रष्टुं कठिनमासीत्। स पाणिं संकुच्य, इव गजेन्द्रः शुण्डां सञ्चालयन्, शिरः पार्श्वे ऊर्ध्वं च कृत्वा ग्रीवां चावपत्। भ्रातरं कटाक्षेण पश्यन्, नेत्राग्रतः, उवाच—“एष ते महती व्याकुलता व्यर्थमेव जाताऽस्ति। धर्मदोषभयात्, लोकापवादस्य च अधिकस्निग्धत्वात्, त्वं यथा अकम्पनीयः सन्, कथं एवं वदसि? कथं त्वं, वीर क्षत्रियः सन्, दैवं निर्बलमिव, दीनमिव, कथं निबोधसि? कथं वा, तयोः किञ्चित् अपकारं न सन्देहसे? सन्ति हि, धर्ममात्रपरायणाः इति आभास्य, स्वार्थदूषिताः जनाः—धर्मज्ञ, त्वं न पश्यसि किम्? यदि तेषां वृत्तिः निःस्वार्था स्यात्, न च कपटदूषिता, तर्हि, राघव, स तयोः वरः पूर्वमेव दत्तः स्यात्, च युक्तः अपि स्यात्। न शक्नोमि, वीर, अन्यस्य अभिषेकस्य आरम्भं सहनं, यः जनैः द्विष्टः प्रकारेण आरब्धः—क्षमस्व मे। स धर्मोऽपि, बुद्धिमान्, यः तव मनः संशयम् आपादितवान्, स मे द्विषः, यतो हि तव मोहम् उत्पादयति। कथं त्वं, स्वकृत्या, पितुः अधर्मयुक्तं निन्दितं च शासनं, कैकेय्याः प्रेरणया, अनुतिष्ठसि? यद्यपि एष विभागः दुष्टभावात् जातः, तथापि त्वं न पश्यसि; तेन मे दुःखम्, च तव धर्मनिष्ठा अत्र दोषार्हा। एष धर्मनिष्ठा तव लोके निन्द्यते; कथं त्वं, चिन्तायामपि, तयोः सेवां कुर्याः, यौ सततं स्वार्थपरौ, रिपू च, पितृमातृनामधेयौ? यदि तव निश्चयः, तयोः च इच्छा, दैवदिष्टौ, तर्हि त्वं तदपि उपेक्ष्यं कुर्याः; तथापि एतदपि मे न रोचते। यो दुर्बलः, अनुत्साही च, स दैवं अनुवर्तते; वीराः तु, आत्मगौरवयुक्ताः, दैवस्य वशं न यान्ति। यो दैवं पुरुषप्रयत्नेन जयेत्, स दैवदुःखेनापि न क्लिश्यते। अद्य जनाः दैवस्य च पुरुषकारस्य च बलं पश्यन्तु; अद्य दैवकृतं च पुरुषकृतं च भेदं द्रक्ष्यन्ति। अद्य ये तव राज्याभिषेकं दैवेन विघ्नितं दृष्टवन्तः, ते मम प्रयत्नेन दैवं पराजितं पश्यन्तु। इव मदोन्मत्तः गजेन्द्रः अंकुशेन अप्यनियम्यः न स्यात्, एवं अहं दैवं अनुधाव्य, स्वप्रयत्नेन तद्विपर्ययं करिष्यामि। न हि, राम, सर्वे लोकपालाः, न त्रयः लोकाः अपि, अद्य तव अभिषेकं वारयितुं शक्नुयुः, किं पुनः तव पिता। ये त्वां वनवासं प्रेषयितुं व्यवस्थिताः, ते एव चतुर्दश वर्षाणि वने वसन्तु। दैवस्य बलं न समर्थम्, यः बलमदेन प्रमत्तः; मम घोरः प्रयासः शत्रूणां दुःखाय भविष्यति। सहस्रं वर्षाणि यावत्, आर्यपुत्राणां राज्यं सम्पूर्णं स्यात्, तदा एव त्वं वनं गन्तुमर्हसि—न तु इदानीम्। यतो हि प्राचीनराजर्षिप्रथया, पुत्रेषु जनसंरक्षणे नियोज्य, पश्चात् एव वनवासो विधीयते।” एवं रामलक्ष्मणयोः मध्ये धर्मदैवपुरुषकारविषये संवादः समजायत, तयोः धर्मनिष्ठा, भ्रातृप्रेम, च पुरुषार्थस्य गौरवः प्रकाशमगात्।