रामः सौम्यया वाचा लक्ष्मणं सम्बोध्य स्नेहपूर्वकं वाक्यमुवाच—"भोः सौम्य, मम वनवासे च, पूर्वं दत्तस्य राज्यस्य विपर्यये च, केवलं दैवमेव कारणं द्रष्टव्यम्। यदि न दैवेनैव निश्चितं स्याद्, कथं कैकेय्याः मम प्रति घातकं निश्चयः सम्भवितुमर्हति? त्वं हि जानासि, सौम्ये, न कदापि मम मातृषु किञ्चिद् भेदबुद्धिरासीद्, न च तस्याः पुत्रे वा तस्यां वा विशेषः कश्चिद् मया कृतः। अतः तया यानि कठोराणि वचनानि उक्तानि, येन ममाभिषेको विघटितः, वनवासश्च कल्पितः, तेषां पृष्ठेऽन्यत् किञ्चिद् कारणं न पश्यामि—दैवमेव तत्र कारणम्। राजकन्या या सद्गुणसम्पन्ना, सा कथं साधारणस्त्रीवद् स्वस्मिन्पतौ स्थिते दुःखं जनयित्वा वदेत्? परं तु, यत् दैवं अगम्यम्, तत् प्राणिनामपि न कदापि मुञ्चति; नूनं विपत्तिः मम तस्याश्चोपर्यपतितेति स्पष्टम्। कः वा, सौम्य लक्ष्मण, दैवेन सह प्रतियातुम् शक्तः? सर्वेषां कर्मणां फलरूपे केवलं दैवमेव दृश्यते। मुनयः अपि, घोरतपसोऽपि, दैवप्रेरिताः, स्वव्रतानि सन्त्यज्य, रागद्वेषयोः वशं गच्छन्ति। यदिह किञ्चिद् अकस्माद् उत्पद्यते, पूर्वं न चिन्तितं, प्रवृत्तं कर्म च विघ्नयति, तदपि दैवस्यैव कार्यमिति निश्चित्य, आत्मनैव मनसा निगृह्य, ममाभिषेकविघ्नेनापि दुःखं न अनुभवामि। अतः त्वमपि शोकं मा कृथाः; त्वमपि मम अनुसरन् शीघ्रमेवाभिषेकसम्भारान् संहर। एतेषु एव कुम्भेषु, ये अभिषेकाय सज्जीकृताः, मुनिव्रतस्य स्नानं करिष्यामि। अथवा, मम किं राजोपस्करैः? मया स्वयमाहृतं जलमेव व्रतस्नानाय पर्याप्तम्। लक्ष्मण, त्वं राज्यस्य वा, वने वा, विपर्ययेन दुःखं मा कृथाः; वनवासः हि पुण्यवर्धनः। न लक्ष्मणस्य न च मम कनिष्ठमातुः, न च पितुः किञ्चिदत्र दोषः; केवलं दैवमेव प्रवृत्तम्, यद् यथार्थतया त्वया ज्ञायते। एवमुक्ते रामेण, लक्ष्मणः शोकरोषवशग्रहीतः शीघ्रं तत्र प्रविष्टः, शिरसा विनम्रः। ततः स पुरुषश्रेष्ठः भ्रुकुटीमाकर्ष्य, विवृत्तनासिकः, विवृद्धकोपः सर्प इव गभीरं निश्वस्य, तस्मिन्नन्तःपुरे स्थितः। तस्य तदा कोपसंरक्तं मुखं क्रुद्धसिंहस्य मुखमिव द्रष्टुं दुष्करम्। स पाणिं संनियच्छ्य, गज इव करं कम्पयन्, शिरः पार्श्वे चोर्ध्वं च कृत्वा, ग्रीवां स्रंसयन्निव स्थितः। भ्रातृप्रति किञ्चिद् अग्रेण नेत्रयोः पश्यन्, इदं वचनमुवाच—"त्वया यः महाञ् विकारः उत्पन्नः, स व्यर्थ एव। धर्मदोषभयात्, लोकवद्भावात्, त्वद्विधः स्थिरचित्तः कथं एवं वदेत्? त्वं वीर्यसम्पन्नः क्षत्रियः सन्, कथं दैवस्य शक्तिहीनत्वमिव, दैन्यवद् वदसि? त्वं तयोः किञ्चिदपि दोषं न पश्यसि। सन्ति हि केचन धर्ममात्रं मुखेन कुर्वन्ति—धर्मज्ञ, त्वं तदपि न वेत्सि? यदि तेषां आचरणं निःस्वार्थं निश्चलञ्च स्यात्, तर्हि स ताभ्यां वरः पूर्वमेव लब्धः स्यात्, यश्च युक्तः। अहं तु, वीर, अन्यस्याभिषेकस्य आरम्भं, यः जनैः निन्दितः, न सहिष्णुम्—तद्विषये मां क्षमस्व। स धर्मोऽपि, येन ते बुद्धिः संमूढा, स मम द्वेष्य एव, यतः स त्वां मोहितवान्। कथं त्वं स्वयमेव पित्रा अनुचितेन, लज्जास्पदेनाज्ञया, कैकेयीवशेन, प्रवर्तसे? यद्यपि एष विघ्नः पापेन जातः, त्वं तु तद् न वेत्सि, तद् दुःखदं, धर्मनिष्ठा च तवात्र निन्दिता। एष धर्मनिष्ठा तव लोके निन्द्यते; कथं त्वं तौ स्वार्थपरौ, शत्रू, पितरौ मातरौ इति केवलं नाम्ना, सेवितुमपि चिन्तयसि? यदि तव निश्चयः तेषां च दैवेनैव निश्चितः, तथापि तदपि त्वया नालक्ष्यते; तदपि मे न रोचते। यो दुर्बलः, वीर्यहीनः, स एव दैवं अनुवर्तते; परन्तु वीराः, आत्मगौरवयुक्ताः, दैवस्य वशं न यान्ति। यो मनुष्यः दैवं पुरुषप्रयत्नेन जयति, स दैवदुःखेनापि न विषीदति। अद्य लोका द्रक्ष्यन्ति दैवस्य च पुरुषार्थस्य च बलम्; अद्य भाग्यस्य पुरुषयत्नस्य च भेदः स्पष्टो भविष्यति। ये च तव राज्याभिषेकस्य दैवेन विघ्नं दृष्टवन्तः, ते अद्य पुरुषप्रयत्नेन दैवं पराजितं द्रक्ष्यन्ति। मदमत्त इव गजः अंकुशेनापि अयुक्तः, एवं अहं पुरुषप्रयत्नेन दैवं परिताडयिष्यामि। न च सर्वे लोकपालाः, न त्रयः लोकाः अपि, तव अभिषेकं प्रतिषेधितुम् शक्नुवन्ति, किं पुनः तव पिता। ये च तव वनवासं व्यवस्थितवन्तः, ते एव चतुर्दशवर्षं वने वत्स्यन्ति। दैवस्य शक्तिः मदोन्मत्तस्य पुरुषस्य बलस्य न तुल्या; मम घोरः प्रयत्नः रिपुं पीडयित्वा विजयी भविष्यति। सहस्रवर्षे व्यतीते, धर्मपुत्राणां राज्ये समाप्ते, तदा एव त्वं वने गन्तुमर्हसि, न तु इदानीम्।" एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः प्रवृत्तः।