रामः लक्ष्मणं समीपं आहूय स्नेहपूर्णया वाचा इदं उवाच। यदि मम कार्यं न क्रियते, तदा सत्यस्य पालनं न भवति इति चिन्तया मे मनः व्याकुलं भविष्यति, तथा तस्याः दुःखं अपि मां क्लेशयेत्। अतः, हे लक्ष्मण, अभिषेकस्य सर्वव्यवस्थां निवर्त्य, अहं इहातः वनं गन्तुं इच्छामि। अद्य मम वनवासस्य आरम्भे, राज्ञः पत्नी स्वं अभिप्रायं साधयिष्यति; ततः तस्याः पुत्रं भरतं, चिन्तारहितं, अभिषेक्तुं यत्नं कुर्वन्तु। यदा अहं वनं गच्छामि, वल्कलवस्त्राणि धारयन्, जटामुकुटं च स्थापयन्, तदा कैकेयी शान्तिं प्राप्स्यति। यस्मात् एतत् निर्णयः अभवत्, तथा दृढमना सा अभवत्, तस्याः चित्तं विघ्नयितुं न उचितम्; अतः विलम्बं विना अहं वनं गच्छामि। हे सौम्य, मम वनवासे च, अभिषेकस्य विपर्यये च, केवलं दैवमेव कारणं दृश्यते। कथं कैकेय्याः निश्चयः मम अहिताय अभवत्, यदि तस्याः अभिप्रायः दैवेनैव निश्चितः न अभवत्? त्वं जानासि, हे सौम्य, यत् अहं मातृषु कदापि भेदं न कृतवान्, न च तस्याः वा तस्याः पुत्रस्य विषये विशेषः मम अभवत्। अतः, तस्याः कठोरवचनैः, येन मम अभिषेकः निवारितः, वनवासः च प्रेरितः, दैवमेव तस्याः कर्मणाम् कारणं पश्यामि। कथं राजपुत्री, गुणसम्पन्ना, साधारणस्त्रीवद् वर्तते, येन मम दुःखं स्वस्मिन्पतौ उत्पन्नं करोति? परन्तु, दैवम् अगम्यं, जीवितेषु अपि न किञ्चित् रक्षति; स्पष्टं, दुःखम् तस्याः मम च प्राप्तम्। को, हे सौम्य लक्ष्मण, दैवेन सह स्पर्धां कर्तुं शक्तः? यः कर्मणः परिणामः केवलं दैवेन निश्चितः, तत्र अन्यः कः उपायः? तपस्विनः अपि, तीव्रतपस्याः, दैवप्रेरिताः, स्वं व्रतं त्यजन्ति, कामक्रोधस्य वशं गच्छन्ति। यत् आकस्मिकं उत्पन्नं, पूर्वं न चिन्तितं, आरब्धं कार्यं विघ्नयति, तस्याः कार्यं दैवस्यैव। अतः, आत्मन्येव मनः नियंत्र्य, अभिषेकस्य विघ्ने अपि अहं दुःखं न अनुभवामि। तस्मात्, त्वं मा शुचः; त्वमपि मम अनुसरन्, शीघ्रं अभिषेकव्यवस्थां निवर्तय। एतेषु कुम्भेषु, लक्ष्मण, अभिषेकाय योजितेषु, अहं तपस्विव्रतस्य स्नानं करिष्यामि। अथवा, किम् मम राजोपकरणैः? यत् जलं अहं स्वयम् आहरिष्यामि, तत् तपस्विव्रतस्य स्नानाय पर्याप्तम्। लक्ष्मण, अभिषेकस्य विघ्नेन मा क्लेशं कुरु; राज्यं वा वनं वा, वने जीवनं महत् पुण्यं। लक्ष्मणस्य अभिषेकविघ्ने न दोषः, न च मम मातरि; दैवमेव मध्ये आगतम्, न पितरि किञ्चित् दोषः—त्वं जानासि दैवस्य शक्तिं। शृणु, लक्ष्मण, श्रीमद्रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य त्रयोविंशतितमं सर्गं। यदा रामः एवं उक्तवान्, तदा लक्ष्मणः, शिरः नतम् कृत्वा, शीघ्रं मध्ये प्रविष्टः, तस्य मनः शोकक्रोधाभ्यां गृहीतम्। ततः, नरश्रेष्ठः भ्रूभङ्गं कृत्वा, महान् नागः क्रुद्धः इव गभीरं श्वासं अपात्। तस्य मुखम् तदा, तीक्ष्णं भ्रूभङ्गेन, क्रुद्धसिंहस्य मुखम् इव दृष्टुम् कठिनम् अभवत्। सः मुष्टिं संकुच्य, गजः शुण्डां यथा कम्पयन्, शिरः पार्श्वे ऊर्ध्वं च कृत्वा, ग्रीवां अपातयत्। सः भ्रातृं अग्रे दृष्ट्वा, दृष्टिपूर्वं, इदं उवाच—"एषा ते महान् व्यग्रता व्यर्थम् उत्पन्ना। धर्मदोषस्य चिन्तया, लोकस्य अपि अत्यन्तसम्मानात्, त्वं यथा स्थिरः, तथा कथं एवं वदसि? कथं त्वं, वीरः क्षत्रियः, दैवं निर्बलम् इव, दीनम् इव, कथं वदसि? कथं त्वं तयोः किञ्चित् दोषम् न पश्यसि? धर्मस्य आडम्बरं कुर्वन्ति केचन, हे धर्मज्ञ, त्वं न पश्यसि किम्? यदि तयोः आचरणं सत्यं, न स्वार्थदुष्टं, न च मायया प्रेरितम्, तदा राघव, वरः तयोः पूर्वमेव दत्तः स्यात्, योग्यः च स्यात्। अहं, हे वीर, अन्यस्य अभिषेकारम्भं, यो जनैः अप्रियः, न सहनं शक्नोमि; क्षमस्व मे। धर्मः अपि, हे बुद्धिमन्, यस्य तव मनः संशयम् आगतम्, सः मम अप्रियः, यतः तव मोहम् जनयति। कथं त्वं स्वयम्, पित्रः अधर्मयुक्तं, दोषयुक्तं आदेशं, कैकेयीप्रेरितं, पालनं इच्छसि? यद्यपि एषः विभेदः पापेन जातः, त्वं तं न पश्यसि; ततः मे दुःखम्, तव धर्मासक्ति अपि अत्र निन्द्यं। तव धर्मनिष्ठा लोके निन्द्यते; कथं त्वं, चिन्तायाम् अपि, तयोः सेवां करिष्यसि, यः स्वार्थायैव, शत्रू, पितरि मातरि नाम्नि? यद्यपि तव निश्चयः तयोः च इच्छा दैवेन निश्चितम्, तथापि त्वं तं तिरस्कर्तुं अर्हसि; तथापि तत् मम न रोचते। यो दुर्बलः, वीर्यहीनः, सः दैवं अनुसरति; परन्तु वीराः, आत्मसम्मानवन्तः, दैवस्य वशं न गच्छन्ति। यो दैवं मानुषप्रयत्नेन जयति, सः दैवदुःखेन अपि न शोकं करोति। अद्य जनाः दैवस्य बलं मानुषप्रयत्नस्य च बलं पश्यन्ति; अद्य दैवप्रयत्नयोः भेदः स्पष्टः भविष्यति। अद्य जनाः दैवं मम प्रयत्नेन जितं पश्यन्ति, ये तव अभिषेकस्य विघ्नं दैवेन दृष्टवन्तः।" एवं रामः लक्ष्मणः च धर्म, दैव, प्रयत्न, कर्तव्य, मातृपितृभाव, राज्यवनवासयोः विषये स्नेहपूर्वं, गम्भीरं च संवादं अकुर्वताम्।