रामः सौमित्रिम् उवाच – “सौमित्रे, तया मनसि संशयजनितं दुःखं क्षणमपि सहितुं न शक्नोमि। न ह्यहं मातृषु पितृषु च कदापि जानता अजानता वा किञ्चिद् अप्रियम् अथवा तिरस्कार्यं कृतवान्। सत्यनिष्ठः सत्यसन्धः सत्यपरायणः पिता मे केवलं परलोकपरिणामम् अदृष्ट्वा निर्भयः भवितुं अर्हति। यदि तस्याः कार्यं न क्रियते, तदा सत्यस्य अवलम्बनं न भवति इति मनसि मे क्लेशः स्यात्, तस्याः दुःखं च मां पीडयेत्। अतः लक्ष्मण, अभिषेकस्य सर्वव्यवस्थां निवर्त्य, अहं वनं गन्तुम् इच्छामि। अद्य मम वनगमनात् राज्ञः पत्न्या स्वकार्यं सिद्धं भविष्यति; ततः तस्याः पुत्रं भरतम् अभिषेचितुम् अशोकम् कुर्युः। यदा अहं वनं गच्छामि, वल्कलधारी जटाकृतमुण्डः भूत्वा, तदा कैकेयी शान्तिं प्राप्स्यति। यस्य निर्णयेन एतद् अभवत्, यः च मनः दृढम्, तं न विचालयितुम् अर्हामि; शीघ्रं वनवासाय निर्गच्छामि। सौम्य, मम वनवासे, अभिषेकस्य विपर्यये च, केवलं दैवम् एव दृश्यते। कैकेय्याः मनसि मम हान्यर्थं यः संकल्पः उत्पन्नः, तस्य हेतुः दैवस्य विधानम् एव। त्वं हि जानासि, सौम्य, न कदापि मातृषु भेदः मया कृतः, न तस्याः पुत्रे विशेषः। अतः अभिषेकनिवारणाय वचो दुर्वचनं वनवासाय च, अन्यं कारणं न पश्यामि, दैवम् एव तस्याः कर्मणि। गुणसम्पन्ना राजकन्या पतिसंनिधौ सामान्यस्त्रीवत् दुःखकारि वचनं कथं वक्तुम् अर्हति? दैवम् अगम्यम्, जीवितं न मुञ्चति; स्पष्टं, विपत्तिः तस्याः मम च प्राप्ता। सौम्य लक्ष्मण, दैवस्य विरोधः केन शक्यः? यतः यः कर्मणः परिणामः दृश्यते, तत्र दैवम् एव कारणम्। तपस्याः तीव्रत्वं यत् ऋषयः कृतवन्तः, तानपि दैवप्रेरिताः कामक्रोधवशं याति। यद् आकस्मिकम् उत्पन्नं, पूर्वं न चिन्तितम्, आरम्भस्य बाधकं, तद् दैवस्य कार्यम् एव। एतद् बुद्ध्या, स्वमनो निगृह्य, अभिषेकस्य विघ्नं दृष्ट्वा दुःखं न अनुभवामि। अतः त्वं मा शुचः; त्वमपि मम अनुगमनं कृत्वा, अभिषेकव्यवस्थां शीघ्रं निवर्तय। लक्ष्मण, याः कलशाः अभिषेकाय सज्जाः, तैः मुनिव्रतस्नानं करिष्यामि। अथवा, किम् राजोपस्करेण? मया स्वयम् आहृतं जलं व्रतस्नानाय पर्याप्तम्। लक्ष्मण, भाग्यविपर्यये मा शुचः; राज्यं वा वनं वा, वनवासः महत् पुण्यं। लक्ष्मणस्य अभिषेकनिरोधे न दोषः, न च मम मातुः; दैवस्य प्रभावः, न पितुः; त्वं हि जानासि दैवस्य महत्त्वम्। इदानीं वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, त्रयोविंशः सर्गः शृणु। रामस्य एवं वदतः लक्ष्मणः, शिरः नमतः, दुःखक्रोधाभ्यां विवेष्टितमना, शीघ्रं मध्ये प्रविष्टः। ततः पुरुषश्रेष्ठः भ्रूभङ्गं कृत्वा, गह्वरस्थे क्रुद्धे महापन्नगेव, गम्भीरं श्वासं निष्क्रामयामास। तस्य तदा भीषणा भ्रूभङ्गयुक्ता मुखमालोक्य, क्रुद्धसिंहमुखमिव, दर्शनं दुःखम् अभवत्। सः मुष्टिं संकुच्य गजः शुण्डामिव कम्पयन्, शिरः पार्श्वे ऊर्ध्वं कृत्वा ग्रीवां पतितवान्। भ्रातृं अग्रे दृष्ट्वा, सः वदति – “एष ते महाक्लेशः व्यर्थः उत्पन्नः। धर्मदोषभयात्, जनस्य अभिप्रायात् अतिशयेन, त्वं धर्मनिष्ठः कatham इदं वचनम् उक्तवान्? त्वं वीरः क्षत्रियः, दैवं निर्बलम् दुःखमिव कथं भाषसे? त्वं तयोः मध्ये किम् दोषं न पश्यसि? धर्मं बहुधा उपलक्ष्य, केचित् धर्ममूलं मिथ्याचरन्ति – धर्मज्ञ, त्वं न पश्यसि? यदि तयोः आचारः निःस्वार्थः, न छलयुक्तः, तदा राघव, वरः ताभ्यां पूर्वं दत्तः स्यात्, तस्य युक्तता अपि स्यात्। अहं वीर, अन्यस्य अभिषेकारम्भं जनद्वेष्यं न सहितुं शक्नोमि – क्षमस्व। धर्मः अपि, यः ते मनः संशयितम् कृतवान्, सः मम अप्रियः, यतः सः त्वां मोहितम् कृतवान्। त्वं पितुः अधर्मं, कैकेयीप्रेरितम्, स्वयम् कृत्यं कथं अनुवर्तसे? यद्यपि एष विघातः दुष्टेन कृतः, त्वं तं न ज्ञातवान्; तेन दुःखम् मम, तव धर्मासक्तिः अपि दोषाय। तव धर्मनिष्ठा लोकैः निन्द्यते; कथं त्वं तयोः, स्वार्थपरयोः, शत्रुभूतयोः, पितृमातृनाम्नि, मनसि अपि सेवां कुर्याः? यदि तव संकल्पः तयोः च इच्छा दैवेन निश्चितम्, तदा अपि त्याज्यम्; तथापि, तदपि मम न रोचते। यो दुर्बलः, वीर्यहीनः, सः दैवम् अनुवर्तते; वीराः आत्मसम्मानिनः दैवस्य वशं न यान्ति।” एवं रामलक्ष्मणयोः धर्म, दैव, कर्तव्य, दुःख, राज्य, वनवास, मातृपितृभाव, कैकेयीप्रेरणा, भाग्यप्रभाव, धर्मनिष्ठा, वीर्य, लोकनिन्दा, स्वार्थ, छल, सत्यनिष्ठा, निर्णय – एतेषु विषयेषु गम्भीरं संवादं अभवत्।