रामः सौमित्रिं सम्बोधयन् हृदयगतम् उद्वेगम् प्रकटयति – “ममाभिषेकसमये मातुः मनः क्लेशेन विक्षिप्तम् अस्ति, तस्याः चिन्ता न स्थायिनी भवेत्, तत् साधयामः। सौमित्रे, तस्याः मनसि सङ्कोचजनितम् दुःखम् अहं क्षणमपि सहितुं न शक्नोमि। न तु स्मरामि, जानन् वा अजानन् वा, मातृभ्यः पितरं वा कदाचित् किंचिद् अप्रियं कृतवान्। सत्यनिष्ठः सत्यप्रतिज्ञः सत्यपरायणः पितरः केवलम् परलोकफलात् भीतः निर्भयः भवेत्। यदि तस्याः कृतेऽपि अभिषेकविघ्नः न भवेत्, तदा सत्यनिराकरणेन मनः कष्टम् अनुभवामि, तस्याः दुःखं मां पीडयेत्। अतः लक्ष्मण, अभिषेकायोजनानि निवर्त्य अहं वनं यास्यामि। अद्य मम वनगमनस्य फलरूपेण राजपत्नी स्वार्थम् साधयिष्यति; ततः तस्याः पुत्रम् भरतम् अभिषेकं कृतवन्तः चिन्ताविहीनम् भवन्तु। यदा अहं वनं गच्छामि, वल्कलधारी जटामुकुटी च स्यामि, तदा कैकेयी मनः शान्तिम् अनुभविष्यति। यस्य निर्णयेन एषा घटना जाताः, यस्य मनः दृढम्, तं न विघ्नयिष्यामि; विलम्बं विना वनवासम् यास्यामि। सौम्य, मम वनवासे, पूर्वदत्तराज्यस्य विपर्यये च, केवलम् दैवम् एव द्रष्टव्यम्। कैकेय्याः मनसि मम अहितम् किमर्थम् उत्पन्नम्? यदि तस्याः इच्छा दैवेनैव नियोजिता न भवेत्। त्वं जानासि, सौम्य, मम मातृषु कदापि भेदः नासीत्, न तु तस्यै वा तस्याः पुत्रे विशेषः। अतः, अभिषेकनिरोधाय वनवासाय च तस्याः कठोराणि वचनानि, दैवम् एव कारणम् इति पश्यामि। गुणसम्पन्ना राजकुमारी साधारणस्त्रीवत् कथं स्वस्मिन्नेव पत्यौ दुःखम् उपजनयेत्? परन्तु, अप्राप्यं दैवम् जीवेषु न स्पृशति; स्पष्टम्, विपत्तिः तस्याः मयि च पतिता। कोऽपि, सौम्य लक्ष्मण, दैवेन सह युध्यितुं शक्नोति? यः किञ्चित् कर्म करोति, तस्य फलम् केवलम् दैवात् जायते। तपस्विनः अपि दैवप्रेरिताः स्वधृत्यं त्यक्त्वा कामक्रोधस्य वशं गच्छन्ति। यद् अचिन्तितम्, अकस्मात् उत्पन्नम्, आरभ्य कार्यं विघ्नयति, तद् दैवस्यैव कृत्यम्। एतद् ज्ञात्वा, आत्मनः मनसा निगृह्य, अभिषेकविघ्नेन दुःखम् न अनुभवामि। अतः त्वं न शोच; त्वमपि मम अनुगमनं कृत्वा शीघ्रं अभिषेकायोजनानि निवर्तय। एतेषु कुम्भेषु, लक्ष्मण, अभिषेकाय सज्जीक्रियेषु, तपस्व्यभिषेकं करिष्यामि। अन्यथा, किम् मम राजोपकरणैः? मया स्वयम् आहृतम् जलम् तपस्व्यस्य स्नानाय पर्याप्तम्। लक्ष्मण, राज्यविपर्यये दुःखम् न कुर्याः; राज्यं वा वनं वा, वनवासः पुण्यः। लक्ष्मणस्य मम राज्यविघ्ने न दोषः, न च मातुः; दैवम् एव प्रवृत्तम्, न तु पितरः; त्वं दैवस्य महत्त्वम् जानासि। इदानीं, श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, त्रयोविंशः सर्गः प्रवर्तते। रामस्य एवं वदतः, लक्ष्मणः शिरः नमत्, शीघ्रं मध्ये प्रविश्य, दुःखक्रोधाभ्यां मनः आक्रान्तम् अभवत्। ततः पुरुषश्रेष्ठः भ्रूभङ्गम् कृत्वा, महान् नागः क्रुद्धः इव गम्भीरं श्वसन् स्थितः। तस्य मुखम्, तीक्ष्णेन भ्रूभङ्गेन, क्रुद्धसिंहस्य मुखम् इव दुष्टदर्शनम् अभवत्। सः हस्तम् अङ्कुशितम् गजः शुण्डाम् इव कम्पयन्, शिरः पार्श्वे ऊर्ध्वे च कृत्वा, ग्रीवाम् अवस्रज्य स्थितः। भ्रातृं अग्रे दृष्ट्वा, सः वामेन नेत्रेण वीक्ष्य, उवाच – “एषः तव महान् उद्वेगः व्यर्थः उत्पन्नः। धर्मदोषभयात् लोकापवादात् च, त्वं अचलः सन् कथं एवं वदसि? वीर्यवान् क्षत्रियः त्वम्, दैवम् शक्तिहीनम् दीनवत् किमर्थम् वदसि? तव राज्यविघ्ने तयोः दोषम् न पश्यसि; धर्मम् उपलक्ष्य स्वार्थाय वञ्चनाय च जनाः धर्मम् आच्छादयन्ति, त्वं तद् न पश्यसि। यदि तयोः आचरणम् सत्यं, न स्वार्थदुष्टम्, तदा तयोः वरः पूर्वमेव दत्तः स्यात्, च योग्यः। अहं न सहितुम् शक्नोमि, वीर, अन्यस्य अभिषेकारम्भम्, यः जनैः निन्दितः; क्षमस्व। तव धर्मः, यः मनसि संशयम् जनयति, सः मम अप्रियः, यतः त्वं मोहितः। तव पितुः अधर्ममूलम् निन्दनीयम् आदेशम्, कैकेय्याः वशे, स्वयम् कृत्वा कथं अनुवर्तसे? यद्यपि एषः विभागः पापेन जातः, त्वं तं न पश्यसि; तद् मम दुःखकारणम्, तव धर्मनिष्ठा अत्र निन्द्यः। तव धर्मनिष्ठा लोकैः निन्द्यते; कथं त्वम्, चिन्तायामपि, तयोः स्वार्थपरयोः शत्रूभूतयोः, पितरं मातरं च, सेवाम् करोति? यद्यपि तव निश्चयः तयोः च दैवेन निश्चितः, तथापि त्वं तं त्यक्तुम् अर्हसि; तथापि, तद् मम अप्रियम्।” एवं रामः लक्ष्मणस्य भावम् शान्तम् कर्तुम् प्रयत्नवान्, लक्ष्मणः तु धर्मनिष्ठायाः, पितुः आदेशस्य, कैकेय्याः च व्यवहारस्य विषये तीक्ष्णम् प्रतिवचनम् दत्तवान्।