रामः सौमित्रिं समुपदिशति—“सौमित्रे, यत् प्रयासः मम अभिषेकाय कृतः, सः अधुनैव तस्य निराकरणाय योजनीयः। तथा कुर्याम, यथा मम अभिषेकसम्बन्धेन मातुः मनः यः विकलः जातः, सः शान्तिम् अवाप्नुयात्। मातुः मनसि यः संशयः उत्पन्नः, तं दुःखं क्षणमपि सहितुं न शक्नोमि, सौमित्रे। न कदापि स्मरामि, जानता अजानता वा, मातृभ्यः पित्रे च किञ्चित् अप्रियं वा अवमान्यं वा कृतवान् इति। सत्यनिष्ठः सत्यव्रतः सत्यपरायणः च मे पिता, सः केवलं परलोकपरिणामान् भीतः निर्भयः भवेत्। यदि एतत् कार्यम् तस्यै न क्रियते, सत्यस्य अवलम्बनं न भवति इति चिन्तया मे मनः व्याकुलं स्यात्, तथा च तस्याः दुःखं मां पीडयेत्। अतः लक्ष्मण, अभिषेकव्यवस्थां प्रत्याहृत्य, अहम् इह वनं यास्यामि शीघ्रम्। अद्य मम वनगमनस्य अनन्तरं, राज्ञ्याः पत्न्या यत् अभिप्रेतं तत् सम्पादितं स्यात्; तदा तस्याः पुत्रः भरतः निर्भयः अभिषिक्तः भवतु। यदा अहम् वनं गच्छामि, वल्कलवस्त्रधारी जटाकृतमण्डलः च, तदा कैकेयी मनसि शान्तिं लभेत्। यया बुद्ध्या एतत् निष्पन्नं, यः निश्चयः तत्र, तं न विचालयितुम् उचितम्; अहम् विलम्बं विना वनवासं गच्छामि। सौम्य, मम वनवासे, पूर्वं दत्ते राज्ये च, केवलं दैवम् एव दृश्यते। कैकेय्याः हान्यर्थे यः निश्चयः उत्पन्नः, सः दैवस्य विधानं विना कथं सम्भवेत्? सौम्य, त्वं जानासि, न कदापि मातृषु भेदः कृतः, न तस्याः वा तस्याः पुत्रस्य विषये विशेषः कृतः। अतः, तस्याः कठोरवाक्यैः मम अभिषेकनिवारणाय वनवासाय च, अन्यः कारणः न दृश्यते, दैवम् एव कारणम्। राजकन्या गुणसम्पन्ना सती, साधारणनारीवत्, पतिसमीपे मां दुःखितं कर्तुम् कथं वदेत्? दैवम्, यत् चिन्तातीतम्, जीवितेषु अपि न दयते; स्पष्टं, तस्याः च मम च दुर्भाग्यं प्राप्तम्। सौम्य लक्ष्मण, दैवं प्रति कोऽपि न प्रतिरोद्धुं शक्नोति; यतः, यः कार्यस्य परिणामः दृश्यते, सः दैवेनैव निश्चितः। तपस्विनः अपि, दैवप्रेरिताः, घोरं तपः त्यजन्ति, कामक्रोधवशाः भवन्ति। यद् अयथाकालं उत्पन्नं, पूर्वं न चिन्तितं, आरब्धस्य विघ्नं करोति—तद् दैवस्यैव कार्यम्। एतद् ज्ञात्वा, आत्मन्य एव मनः संयम्य, मम अभिषेकनिरोधे दुःखं न अनुभवामि। अतः, त्वं मा शुचः; त्वमपि मम अनुसृत्य, अभिषेकव्यवस्थां शीघ्रं प्रत्याहारय। लक्ष्मण, यानि कुम्भानि अभिषेकाय सज्जानि, तैः तपस्विव्रतम् स्नानं करिष्यामि। अथवा, किम् एतेन राजोपकरणेन? मया स्वयम् उद्धृतं जलम् एव व्रतस्नानाय पर्याप्तम्। लक्ष्मण, राज्यस्य वा वनस्य वा परिवर्तनात् मा व्यथस्व; यतः, वनवासः महान् पुण्यः। लक्ष्मणः मम राज्यनिरोधे न दोषार्हः, न च मम अनुजा माता; दैवम् एव कारणम्, न पिता; त्वं हि जानासि दैवस्य महत्त्वम्। एवं रामेण उक्ते, लक्ष्मणः, शिरः नमयन्, शीघ्रं मध्ये प्रविष्टः, तस्य मनः शोकक्रोधाभ्याम् आक्रान्तम्। ततः पुरुषश्रेष्ठः भ्रूभङ्गं कृत्वा, महान् नागः क्रुद्धः इव गम्भीरं श्वसितुम् आरभत। तस्य तदा मुखम्, तीक्ष्णभ्रूभङ्गेन, क्रुद्धसिंहस्य मुखम् इव, द्रष्टुम् कठिनम् अभवत्। सः कुपितः हस्तं मुष्टिं कम्पयामास, गजः शुण्डां कम्पयन् इव, शिरः पार्श्वे ऊर्ध्वं च कृत्वा, ग्रीवां पतयामास। भ्रातृं अग्रे दृष्ट्वा, तस्य नेत्रैः कटाक्षम् कृत्वा, उवाच—“एषा तव महती व्याकुलता व्यर्थम् उत्पन्ना। धर्मदोषस्य चिन्तया, लोकापवादस्य च अतीव भयानकया, कथं त्वं, अचलः सन्, एवं वदसि? त्वं वीरः क्षत्रियः सन्, दैवं शक्तिहीनं दीनं च इव कथं भाषसे? त्वम् तयोः दोषं न अनुमन्यसे; धर्मं केवलं बहिर्मुखं कुर्वन्ति जनाः, त्वं न पश्यसि किम्? यदि तयोः आचारः निःस्वार्थः, न च कपटः, तर्हि राघव, वरः ताभ्यां पूर्वं दत्तः स्यात्, स च उचितः। अहम् अन्यस्य अभिषेकारम्भं, लोकद्वेष्यं, सहितुं न शक्नोमि—मम अपराधं क्षमस्व। यः धर्मः तव मनः संशयाय नीतवान्, सः मे द्वेष्यः, यतः तव मोहं जनयति। कथं त्वम् स्वकृत्या, पित्रोः अधर्म्यं दोषयुक्तं आज्ञां, कैकेयीप्रेरितः, अनुवर्तसे? यद्यपि एषा विभागः पापेन कृतः, त्वं तं न पश्यसि; तेन दुःखितः अस्मि, तव धर्मासक्तिः अत्र निन्द्याः। तव धर्मनिष्ठा लोकैः निन्द्यते; कथं त्वं, चिन्तामात्रेण अपि, तयोः स्वार्थपरयोः शत्रूभ्यः, पितरं मातरं च, सेवां करिष्यसि?