ततः श्रीरामः प्रियं भ्रातरं लक्ष्मणं समीपमुपेत्य दृष्टवान्, स तु दुःखेन च कोपेन च विशेषेण संतप्तः, क्रोधेन दीप्तनेत्रः इव कोपितः गजपतिः अभवत्। रामः धैर्येण आत्मानं निगृह्य, स्थितप्रज्ञः सन्, लक्ष्मणं समुपवेश्य शान्तया वाचा इदं सान्त्वयन् अब्रवीत्। सः कोपं शोकं च निगृह्य, केवलं धैर्ये अधिष्ठाय, अवमानं परित्यज्य परमं हर्षम् आलम्बत। यत् यत् मम अभिषेकाय कृतं, तत् सर्वं शीघ्रं निवर्त्यताम्—कार्यं विलम्बं विना साध्यताम्। सौमित्रे, यः यत्नः मम अभिषेकाय कृतः, सः अधुनैव तस्य निवृत्तये प्रयुज्यताम्। तथा कार्यं क्रियतां यथा जनन्याः, या मम अभिषेककारणात् विचलितचित्ता, मनसि शंका न स्थीयते। न हि अहं क्षणमपि जनन्याः मनसि संजातां शोकशङ्कां सोढुं शक्नोमि, सौमित्रे। न च अहं कदापि जानन् न जानन् वा मातॄणां पितुः वा किंचिदपि अप्रियम् अकुर्वम्। मम पिता सत्यपरः, व्रतस्थः, नित्यं सत्यम् उपासितः, केवलं परत्रभीतः निर्भयः भवेत्। यदि एषा क्रिया न क्रियते, अपि तु तस्यै अपि, मनसि मे दुःखं स्यात्—सत्यस्य अपलनात्, तस्याः च क्लेशात्। तस्मात् लक्ष्मण, अभिषेकव्यवस्थां निवर्त्य, अहम् अत्रैव वनं गन्तुम् इच्छामि। अद्य एव मम प्रवासेन राज्ञ्याः कृतार्थता भविष्यति; ततः तस्याः पुत्रं भरतं अभिषेचयन्तु, चिन्तारहितम्। यदा अहं वल्कलाजिनवसनः जटामण्डलधारी च वनं गमिष्यामि, तदा कैकेयी शान्तिम् अवाप्स्यति। या बुद्धिः येन एतत् जातम्, या च निश्चितवती मनसा, सा न विकोचनीया; अहम् अविलम्ब्य वनं यास्यामि। सौम्य, नियतिः एव मम प्रवासे, दत्ते च राज्ये, अपवृत्तौ च दृश्यते। कथं कैकेय्याः इदं निश्चयं मयि दुष्कृत्ये सम्भवेत्, यदि नियतिः न तस्याः मनसि पूर्वं संकल्पितवती स्यात्? त्वं हि जानासि, सौम्य, न कदापि अहम् मातृषु भेदम् अकरवम्, न च तस्यै वा तस्याः पुत्रे विशेषः कश्चन मे। तस्मात्, या तया अप्रियवाक्यैः मम अभिषेकनिवारणं प्रवासाय च यत्नः कृतः, तस्याः कर्मणः अन्यत् कारणं न पश्यामि—नियतिः एव। कथं राजकन्या, गुणसम्पन्ना, साधारणस्त्रीव, पतिसमीपे माम् अप्रियम् उक्तवती? किन्तु नियतिः, या अचिन्त्या, न जीवितेषु कस्यचित् अपि दयां करोति; स्पष्टम्, दुःखं तस्यै मयि च पतितम्। कः सौम्य लक्ष्मण नियत्याः प्रतिकर्तुं शक्नोति, यदा केवलं नियतेः एव फलम् कर्मणः दृश्यते? मुनयः अपि घोरतपसः, नियत्याः प्रेरिताः, स्वं तपः त्यक्त्वा, कामक्रोधवशं यान्ति। यत् किञ्चित् अचिन्तितम् अत्र सहसा जायते, आरब्धस्य च व्यवधानम् करोति, तत् नियतेः एव कर्म। एवं मतिः कृत्वा, आत्मनैव मनसा निगृह्य, अभिषेकनिवृत्तौ अपि दुःखं न अनुभवामि। तस्मात्, त्वम् अपि मा शोचिः; माम् अनुसृत्य, शीघ्रं अभिषेकव्यवस्थां निवर्तय। एतेषु एव कुम्भेषु, ये अभिषेकाय सज्जीकृताः, लक्ष्मण, अहम् तपस्विव्रतस्नानं करिष्यामि। अथवा, किम् मम राजोपकरणैः? यद् जलं मया स्वयम् आहृत्य, तत् मम स्नानाय पर्याप्तम्। मा शुचः लक्ष्मण, राज्यविपर्यये; राज्यं वा वनं वा, वनवासः पुण्यः एव। लक्ष्मणस्य न कश्चित् दोषः अत्र मम राज्यनिवृत्तौ, न च मातुः; नियतिः एव, न तु पितरौ; त्वम् हि जानासि नियतेः प्रभावम्। एवं रामस्य वचः श्रुत्वा, लक्ष्मणः शिरसा नम्रः, शीघ्रं मध्ये प्रविवेश, दुःखकोपाभ्यां गृहीतचित्तः। ततः पुरुषर्षभः भ्रुकुटिं कृत्वा, विवृत्तनासिकः, विवरात् क्रुद्धः भुजङ्ग इव गभीरं निश्वस्य, तस्य मुखं तदा कोपात् सिंहस्य मुखवत् दारुणम् अभवत्, द्रष्टुं कठिनम्। सः पाणिं संकुच्य, गजः इव सुउन्नतगण्डः, शिरः पार्श्वतोन्नम्य, ग्रीवां पातयामास। भ्रातुः समीपं कटाक्षेण ईक्ष्य, इदं वचनम् अब्रवीत्—"एष ते महद्वैपथ्यम् अनर्थकं जातम्। धर्मदोषभीत्या, जनवत्तया च, कथं त्वं, अचलं धर्मे स्थितः, एवम् अवदः? कथम् त्वं, वीर्यवान् क्षत्रियः, नियतिम् एव दुर्बलां दयनीयाम् इव कथयिष्यसि? कथं च त्वम्, तयोः किञ्चित् अपकारं न सन्देहसे? सन्ति हि ये धर्ममात्रेण बहिर्मुखाः—धर्मज्ञ, न पश्यसि किम्? यदि तेषां आचरणं निस्वार्थं न च कपटेन, तर्हि राघव, वरः पूर्वमेव दत्तः स्यात्, स च युक्तः।" एवं श्रीरामलक्ष्मणयोः मध्ये धर्मनिष्ठया, नियतिस्मरणेन च, संवादः अभवत्।