रामः तदा कैकेयीं समाश्रित्य विनयपूर्वकं वाक्यमुवाच—“मातः, मयि दण्डकारण्यं यान्ति, त्वं मयि रोषं मा कुरुष्व; अस्माकं तव चाशिषः प्रयच्छ, यथा मे कालपर्याप्ते पुनरागमनं स्यात्, सत्येन ययातिरिव पुनरागतः। अहं केवलं राज्यस्य कृते न महतीं कीर्तिं सम्पादयितुं समर्थः; आयुषः क्षणिकेऽस्मिन्समये, अद्याहं धर्मान्न विचलित्वा, मातः, लघ्वीं पृथिवीं वरयामि। तस्मात् मातरं प्रीत्यर्थं समुपेयाय नरश्रेष्ठः, दण्डकारण्यगमनाय निश्चयं कृत्वा, भ्रातरं चानुशिष्टवान्, हृदि मातरं प्रदक्षिणीकृत्य। ततः रामः लक्ष्मणं स्वसखं प्रियं भ्रातरं च, शोकसंतप्तं विशेषतः कोपसमन्वितं, दीप्तनेत्रं करिणामिव कोपान्वितं समीपमुपेत्य, धैर्येणात्मानं निगृह्य शान्तया वाचा इदमुवाच। सः क्रोधं शोकं च निगृह्य, धैर्येणैव आश्रित्य, लज्जां विसृज्य परमं हर्षमभ्यगच्छत्। यद् यत् ममाभिषेकाय कृतं, तत् सर्वं शीघ्रं निवर्तय; विलम्बं विना कार्यं कुरु। सौमित्रे, यद् यत् ममाभिषेकाय यत्नः कृतः, स एव तस्य निवृत्तये युज्यते। यथा माता ममाभिषेककारणात् क्लिष्टचित्ता न स्यात्, तथा कार्यं कुर्मः। अयं संशयजनितः दुःखः क्षणमपि न सह्यः, सौमित्रे। नाहं कदापि जानता नाजानता वा मातॄन् पितरं वा किंचिदपमान्यं वा अप्रियं कृतवान्। सत्यधृतिः सत्यव्रतः सत्यनिष्ठः पिताऽपि मे, परत्रभीतः, निर्भयः स्यात्। यदि एषा क्रिया न क्रियते, तर्हि सत्यत्यागः स्यान्मम चित्तं क्लिष्टं स्यात्, तस्याश्च दुःखं मां बाधेत। तस्मात् लक्ष्मण, अभिषेकव्यवस्थां निवर्त्य, अहं वनं यास्यामि। अद्यैव मम वनवासेन राज्ञः पत्न्या अभिप्रेतं साधितं स्यात्; ततो निर्भयः भरतः पुत्रः तस्याः अभिषिक्तः स्यात्। यदा अहं काषायवस्त्रधरः जटिलः च वनं गमिष्यामि, तदा कैकेयी शान्तिं प्राप्स्यति। यदेतद् निर्णयेन जातं, एवं च मनसि निश्चयं कृतं, तदन्यथा न कर्तव्यम्; शीघ्रं वनं यास्यामि। हे सौम्य, मम वनवासे, दत्ते च राज्ये, केवलं दैवमेव द्रष्टव्यम्। कैकेय्याः मयि अहितनिश्चयः कथं जातः, यदि तस्याः दैवात् एव न स्यात्? त्वं हि जानासि, न कदापि मम मातृषु भेदः, न तस्याः पुत्रे विषये विशेषः। तस्मात् तस्याः कठोरवचनानि, येन ममाभिषेकः निरुद्धः, वनवासश्च दत्तः, अन्यः कारणो नास्ति, दैवमेव हेतुः। गुणसम्पन्ना राजकन्या पतिसंनिधौ माम् एव दुःखितुं स्त्रीवत् कथं वदेत्? किं तु, दैवमेव अचिन्त्यम्, जीवितेषु न कञ्चन मुञ्चति; स्पष्टं, महदपकारः तस्यै मयि च जातः। कः वा, सौम्य लक्ष्मण, दैवेन सह प्रतियुध्येत, यदा कृतस्यैव फलमुपलभ्यते? तपस्विनोऽपि घोरतपः, दैवप्रेरिताः, स्वव्रतान् उत्सृज्य, कामक्रोधवशं व्रजन्ति। यद् यद् अचिन्तितं ह्यत्र जायते, आरब्धस्य च विघ्नाय भवति, तद् दैवस्यैव कर्म। एवं ज्ञात्वा, आत्मनैव मनसा निगृह्य, नाहं दुःखितः, यद्यपि ममाभिषेकः विघ्नितः। तस्मात् त्वमपि मा शोचः; त्वमपि मम अनुयायी सन्, शीघ्रं अभिषेकव्यवस्थां निवर्तय। एतेषु एव कुम्भेषु, लक्ष्मण, अभिषेकाय समुपकल्पितेषु, मुनिव्रतस्य स्नानं करिष्यामि। अथवा, किमहं राज्योपकरणैः? स्वयमेव कृतं जलं मम व्रतस्नानाय पर्याप्तम्। मा विषादं कुरु, लक्ष्मण, राज्यविपर्ययेन; राज्यं वा वनं वा, वनवासः पुण्यः। न लक्ष्मणस्य, नापि मम मातुः, मम राज्यविघ्ने दोषः; दैवमेव प्रवृत्तं, न पितरौ; त्वं हि जानासि, दैवस्य बलं कियत्। एवं रामेण उक्ते, लक्ष्मणः शिरसा नम्रः, शीघ्रं मध्ये प्रविश्य, शोकक्रोधाभ्यां हृतचित्तः। तदा नरश्रेष्ठः भ्रुकुटिं कृत्वा, विवृत्तनासापुटः, प्रकोपितः सर्प इव गभीरं निश्श्वासं मुमोच। तस्य तदा कोपसम्भ्रान्तं वदनं सिंहस्य क्रुद्धस्येव द्रष्टुम् अशक्यम्। सः पाणिं संकुच्य, गजेन्द्र इव सुञ्चलं चालन, शिरः पार्श्वे चोर्ध्वं कृत्वा, ग्रीवां प्रसार्य। भ्रातरं चापाङ्गेन दृष्ट्वा, इदं वचनमुवाच—“एष ते महद्वेगः व्यर्थं जातः। धर्मदोषस्य भीत्या, लोकापवादस्य च, त्वं यथा अविचलितः, तथा कथं वदसि?” एवं स्नेहपूर्वकं, धर्मनिष्ठया च, रामः लक्ष्मणं समाश्वासयामास।