धर्मस्य राजा जीवत्येव स्वधर्मं च विशेषेण आचरन्, कथं नाम अहं वनं यास्यामि, त्वं च मम सह वनं गच्छेयाः, धर्मपत्नीव पतिहीना इव? अतः, राज्ञि, मा मे रोषं कुरु, यदा अहं वनं गच्छामि; त्वं च अस्मान् आशीर्वद यथा कालपर्यन्ते सत्येन ययातिरिव पुनः प्रतिनिवर्तेयम्। न हि केवलं राज्यार्थं अहं कीर्तिम् इच्छामि; अल्पायुषि ह्यस्मिन्नेव जीविते, अद्य अहं धर्म्यं भूमिम् अवृणोमि, न तु अधर्मतः। स एव रामः, मातरं प्रीत्यर्थं वाञ्छन्, दण्डकारण्यगमनाय संकल्पं कृत्वा, भ्रातरं सौमित्रिं स्नेहेन उपदिश्य, मातरं हृदये परिक्रम्य, वनगमनाय उद्यतः अभवत्। ततः रामः लक्ष्मणं स्वमित्रं भ्रातरं च, दुःखितं कोपेन च संतप्तं, दीप्तनेत्रं करिणं क्रुद्धमिव, समीपमगच्छत्। स रामः धैर्येण आत्मानं निगृह्य, लक्ष्मणं शान्तया वाचा इदं उवाच। सः कोपं शोकं च निगृह्य, केवलं धैर्ये आश्रित्य, लज्जां त्यक्त्वा, परमं हर्षं जग्राह। यत् यत् अभिषेकाय मम उपकल्पितं, तत् तत् शीघ्रं निवर्त्यताम्; कार्यं किञ्चित् विलम्बं विना साध्यताम्। सौमित्रे, यत् यत्नः मम अभिषेकाय कृतः, सः निवर्तने प्रयुज्यताम्। यथा जननी मम अभिषेककारणात् क्लिष्टचित्ता न स्यात्, तथा कार्यं क्रियताम्। एषा संशयजनिता पीडा मम जनन्याः चित्ते, एकपलमपि मया सोढुं न शक्या, हे सौमित्रे। न कदापि मया जानता अजानता वा मातृभ्यः पितरं वा किंचिद् अवमान्यं वा अप्रियम् आचरितम्। सत्यव्रतः सत्यधृतिः सदा सत्यपरायणः मम पिता, केवलं परलोकभयात् भीतः स्यात्। यदि एषा क्रिया न क्रियते, तर्हि सत्यस्य अनवस्थित्या मनसि मम क्लेशः स्यात्, सा च तस्याः दुःखम् अपि मां बाधेत। अतः, लक्ष्मण, अभिषेकस्य उपकल्पनां निवर्त्य, अहं अद्यैव अत्रैव वनं गन्तुम् इच्छामि। अद्य मम वनगमनेन, राज्ञ्याः प्रार्थितं साधितं भविष्यति; ततः चिन्तारहितं भरतं अभिषिञ्चन्तु। यदा अहं काषायवासाः जटिलश्च वनं गच्छामि, तदा कैकेयी चित्तशान्तिम् अवाप्स्यति। येन हेतुनाऽयं परिणामः जातः, या च निश्चिता बुद्धिः, तां न हन्तुम् उचितं; विलम्बं विना वनवासाय गच्छामि। सौम्य, मम वनवासे, अभिषेकस्य च विपर्यये, दैवमेव कारणं द्रष्टव्यम्। कैकेय्याः मयि हानिकारिणी बुद्धिः कथं सम्भवन्ति, यदि न दैवेनैव तस्याः एषः संकल्पः विधीयते? त्वं हि जानासि, सौम्य, यः मम मातृषु किञ्चिद् भेदः न कृतः, न च तस्यै वा तस्य पुत्रे वा विशेषः कश्चन कृतः। अतः, या तया कठोरवाणी मम अभिषेकनिवारणाय, वनवासाय च उक्ता, तस्याः कृत्यस्य कारणं दैवमेव पश्यामि। गुणसम्पन्ना राजपुत्री पतिसन्निधौ माम् एवम् अवदेत्, इयं स्त्रीवद्भाषा कथं स्यात्? परन्तु यत् दैवम्, यद् अचिन्त्यं, तत् न कञ्चन जीवम् अपि रक्षति; स्पष्टं, एषः दुःखः तस्यै मयि च आपन्नः। कः वा, सौम्य लक्ष्मण, दैवेन सह प्रतियुध्येत, यदा केवलं यद् दैवेन निश्चितं, तत् एव फलति? तपस्विनः अपि, घोरं तपः कुर्वन्तः, दैवेन प्रेरिताः, व्रतान् उत्सृज्य, रागद्वेषयोः वशं यान्ति। यद् यद् अत्र अप्रतीक्षितम् उत्पद्यते, अपूर्वम्, आरब्धस्य च विघ्नं करोति, तद् एव दैवस्य कृत्यम्। एतेन बुद्ध्या, आत्मना आत्मानम् नियम्य, मम अभिषेकव्यवधानं न दुःखाय मे। अतः, त्वं मा शोचः; त्वमपि मम अनुचरन् शीघ्रं अभिषेकसम्भारान् निवर्तय। एतेनैव कुम्भेन, लक्ष्मण, अभिषेकाय उपकल्पितेन, मम तपस्विव्रतम् अभिषेकं करिष्यामि। अथवा, किं मे राज्योपकरणैः? यद् जलं मया स्वयमेव आहृतं, तेनैव तपस्विव्रतानुष्ठानाय स्नानं करिष्यामि। मा, लक्ष्मण, राज्यविपर्यये मनः क्लेशं कुरु; राज्यं वा वनं वा, वनवासः महत् पुण्यं। न लक्ष्मणस्य, न च मम मातुः, मम राज्यम् अवरोधने कारणम्; दैवमेव, न तु पितरं किंचित्; त्वं हि जानासि, दैवस्य महत्त्वं कियत्। एवं रामेण उक्ते, लक्ष्मणः शिरसा नम्रः, शीघ्रं मध्ये प्रविष्टः, दुःखकोपाभ्याम् आकृष्टचित्तः। ततः पुरुषश्रेष्ठः भ्रूभङ्गं कृत्वा, विवृत्तनासिकः, क्रुद्धः सर्प इव गभीरं निश्श्वासं चकार। तस्य तस्मिन् क्षणे, भीषणभ्रूभङ्गयुक्तं मुखं, क्रुद्धसिंहस्य मुखमिव, द्रष्टुं दुष्करम् आसीत्। सः पाणिं घनमाकृष्य, गजः इव शुण्डां विक्षिपन्, शिरः पार्श्वे ऊर्ध्वं च कृत्वा, ग्रीवां चापातयत्। भ्रातरं पुरतः दृष्ट्वा, कटाक्षेण, इदं वचनम् उवाच—"एष ते महद्विषादः व्यर्थमेव उत्पन्नः।