रामः पितुर्वचनं यथावत् पूर्णतया कर्तुं न शक्नोति, यः हि अस्माकं आदेशेन गुरुर्भवति, रानीपतिः धर्ममार्गस्य च अनुगामी। धर्मराजः जीवन् स्वमार्गे विशेषेण स्थितः, कथं रानी मम सह गच्छेत्, पतिहीनस्त्रीवत् इह। रानी, मम वनगमनकाले मां न क्रुध्याः, आशीर्वादं दत्त्वा, यथा मम कालः समाप्तः स्यात्, सत्येन ययातिर्यथा प्रत्यागच्छत्, तथा अहं पुनः आगच्छेयम्। मम केवलं राज्यार्थं महान् कीर्तिं प्राप्तुं न शक्यं, किंतु अल्पजीवितेऽस्मिन्नेव, रानी, आज्यं नाधर्मतः, लघ्वीं भूमिं व्रजे। स मातरं तुष्टुम् इच्छन्, नरश्रेष्ठः, दण्डकवनगमनाय दृढनिश्चयः, स्वानुजं स्नेहेन उपदिश्य, अन्तः मातरं प्रदक्षिणं कृत्वा, गन्तुम् उत्सुकः अभवत्। ततः द्वाविंशतितमं अध्यायं श्रोतव्यम्। रामः तदा लक्ष्मणम्, प्रियं मित्रं च भ्रातरं, शोककृप्तं विशेषेण क्रुद्धं, दीप्तनेत्रं दन्तिनाम् इव क्रुद्धं, समीपमगच्छत्। रामः धैर्ये स्थितः, लक्ष्मणं शान्तया वाचा सम्बोधयन्, आत्मनं धैर्येण निगृह्य। क्रोधं शोकं च निगृह्य, केवलं धैर्येण आश्रित्य, लज्जां परित्यज्य, परमं हर्षं स्वीकृतवान्। यद् यद् अभिषेकाय समाहितम्, तत् तत् शीघ्रं निवर्तय; कार्यं विलम्बं विना कुरु। सौमित्रे, यद् यत् अभिषेकाय यत्नः कृतः, तस्य निवर्तनाय यत्नः क्रियताम्। यथा मातः मम अभिषेककृते चिन्तितमना न स्यात्, तद् यत्नं कुर्याम। मातुः मनसि संदेहजनितं दुःखं क्षणमपि न सहनं शक्नोमि, सौमित्रे। मातृभ्यः पितृभ्यः च, जानन् अजानन् वा, किंचित् कदापि अप्रियम् न स्मरामि। मम सत्यप्रियः, व्रतेषु स्थितः, सदा सत्यनिष्ठः पिता, निर्भयः स्यात्, केवलं परलोकदोषं बिभेत्। यदि एषा क्रिया न क्रियते, तदा सत्यस्य अनवस्थितिः च चिन्ता मम मनः क्लेशयेत्, तस्याः दुःखं च मां बाधेत्। तस्मात्, लक्ष्मण, अभिषेकसमारम्भं निवर्त्य, अहं वनं गन्तुम् इच्छामि। मम वनगमनाद् आज्ञा प्राप्ता, तदा रानी पुत्रं भरतं अभिषिक्तं चिन्तारहितं कुर्यात्। यदा अहम् वनं गच्छामि, वल्कलधारी जटाकृतमुकुटः, तदा कैकेयी मनः शान्तिम् प्राप्स्यति। येन निर्णयः कृतः, यः च मनः दृढनिश्चयः, तं न विघ्नयामि; विलम्बं विना वनं गच्छेयम्। सौम्य, मम वनवासे, अभिषेकस्य विपर्यये च, दैवमेव कारणं दृश्यते। कैकेयी मम अहिताय दृढनिश्चयम् किमर्थं आनीयत्, यदि तस्याः भावः दैवेन न निश्चितः? सौम्य, त्वं जानासि, मम मातृभ्यः मध्ये कदापि भेदः न कृतः, न तस्याः पुत्रे विशेषः। तस्मात्, कैकेयी कठोरवचनैः अभिषेकनिवारणाय वनवासाय च, दैवात् अन्यत् कारणं न पश्यामि। राजकन्या गुणसम्पन्ना, सामान्यस्त्रीवत् कथं पति:समीपे दुःखं जनयेत्? दैवम्, यद् अचिन्त्यं, जीवितम् न मुञ्चति; स्पष्टं, दुःखं तस्याः मम च प्राप्तम्। सौम्य लक्ष्मण, दैवं कः सहनं शक्नोति, यदा कर्मणाम् फलम् केवलं दैवात् दृश्यते। तपस्विनः अपि, दैवेन प्रेरिताः, तीव्रव्रतान् परित्यज्य, कामक्रोधस्य वशे वर्तन्ते। यद् यद् आकस्मिकम् उत्पन्नं, पूर्वमेव न चिन्तितम्, यद् कृतं विघ्नयति, तद् दैवस्य कार्यम्। एवं बुद्ध्या, आत्मनं मनसा निगृह्य, अभिषेकनिवारणात् दुःखं न अनुभवानि। तस्मात्, त्वं अपि शोकं मा कुर्याः; मम अनुगमनं कृत्वा, अभिषेकसमारम्भं शीघ्रं निवर्तय। एतेषु कुम्भेषु, लक्ष्मण, अभिषेकाय यः समारम्भः कृतः, तेन तपस्विव्रतस्नानं करिष्यामि। वा, राज्योपकरणस्य किम् आवश्यकम्? यद् अहम् स्वयं जलम् आनयामि, तद् स्नानाय पर्याप्तम्। लक्ष्मण, राज्यविपर्यये दुःखं मा कुर्याः; राज्यं वा वनं वा, वनवासः महत् पुण्यं। लक्ष्मणस्य मम अभिषेकनिवारणे संदेहः न कर्तव्यः, न च मातरः; दैवमेव कारणम्, न पितरः; त्वं जानासि दैवस्य महत्त्वम्। श्रीवाल्मीकिरामायणस्य अयोध्याकाण्डे त्रयोविंशतितमं अध्यायं श्रोतव्यम्। रामस्य एवं वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः, शिरः नतं कृत्वा, शीघ्रं मध्ये प्रविष्टः, शोकक्रोधाभ्यां ग्रहीतचित्तः। तदा नरश्रेष्ठः भ्रूभङ्गं कृत्वा, गम्भीरं श्वासं निष्क्रान्तः, विवरस्थः क्रुद्धः नागः इव। तस्य तस्मिन् क्षणे, मुखं क्रुद्धसिंहस्य मुखं इव, दृष्टुम् कठिनम् अभवत्। स कुपितः, हस्तं संकुच्य, गजः शुण्डाम् इव कम्पयन्, शिरः पार्श्वे ऊर्ध्वम् कृत्वा, ग्रीवां पतितवान्।