रामः तदा स्वां मातरं मूर्छितामिव अपश्यत्, तथा सुमित्रानन्दनं दुःखेन क्लिश्यमानं। धर्मनिष्ठः स धर्मानुकूलं वाक्यम् तत्र यथायोग्यं उवाच। स रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच—“लक्ष्मण, तव भक्तिं वीर्यं च अहं सदा जानामि; किन्तु मम अभिप्रायः न गृहीतः, अतः त्वं मातरं सह दुःखेन मां न क्लिशय। जीवन्मण्डले धर्मः, अर्थः, कामः च सर्वे धर्मफलात् उत्पन्नाः दृश्यन्ति; सर्वे जनाः निःसन्देहं पत्न्याः सह पुत्रैः प्रियाः वश्या इव भवन्ति। यत्र सर्वे एकत्रिताः भवन्ति, यतः धर्मः जायते, तत् एव अनुवर्तितव्यम्; केवलं लाभे प्रवृत्तः जनः लोके द्वेष्यः भवति, स्वार्थपरता न प्रशंसनीया। कः क्रूरता कृत्वा गुरोः, राज्ञः, पितुः, वृद्धस्य वा कार्यम् न कुर्यात्, कोपात्, हर्षात्, कामात् वा, धर्मं विचिन्त्य? अहं पितुः प्रतिज्ञां सम्यक् पूर्णतः सम्पादितुं न शक्नोमि; स हि अस्माकं आज्ञया गुरु:, रानीपतिः, धर्मपथः च। धर्मराजः जीवति, स्वमार्गे विशेषतः स्थितः, तदा रानी मम अनुगमनं कथं कुर्यात्, पतिहीना नारी इव? रानी, मम वनगमनं प्रति क्रुद्धा मा भूत्वा; आशीर्वादं दत्त्वा, कालस्य समाप्तौ सत्येन ययातिरिव मम आगमनं कुरु। राज्यस्य कृते अहं महान् यशः प्रापितुं न शक्नोमि; किन्तु अल्पायुः, रानी, अद्य धर्मतः लघुं भूमिं वृतवान्। मातरं प्रीत्यै, पुरुषर्षभः, दण्डकवनगमनाय दृढनिश्चयः, भ्रातरं स्नेहात् उपदिश्य, अन्तः मनसा मातरं प्रदक्षिणं चकार। ततः रामः सुमित्रानन्दनं, प्रियं मित्रं च भ्रातरं, दुःखितं विशेषतः क्रुद्धं, क्रोधीव गजपतिं, समीपं गतवान्। रामः धैर्यनिष्ठः, लक्ष्मणं प्रति शान्तया वाचा उवाच, आत्मनं संयम्य। स क्रोधं शोकं च निगृह्य, केवलं धैर्ये निर्भरः, लज्जां परित्यज्य, परमं हर्षं स्वीकृतवान्। यद् यद् मम अभिषेकाय समारम्भितं, तत् सर्वम् शीघ्रं निवर्तय; कार्यं विलम्बं विना कुरु। सौमित्रे, यः प्रयासः मम अभिषेकाय कृतः, सः तस्य निराकरणाय प्रयुक्तः भवतु। यथा मातुः मनः मम अभिषेकात् व्यग्रं, तस्याः चिन्ता मा स्थात्, तत् कुरु। सौमित्रे, मातुः मनसि संशयजनितं दुःखं अहं क्षणमपि सोढुं न शक्नोमि। मातृपितृभ्यां कदापि, जानन् अजानन् वा, किञ्चित् अप्रियं न कृतवान् स्मरामि। सत्यवादी, व्रतानिष्ठः, सदा सत्यपरः पिता केवलं परलोकफलात् भीतः निर्भयः भवतु। यदि एषा क्रिया न क्रीयते, तस्याः कृते अपि, सत्यं न पालितमिति चिन्तया मे मनः व्यथितं स्यात्, तस्याः दुःखं मां क्लिश्येत्। अतः लक्ष्मण, अभिषेकव्यवस्थां निवर्त्य, अहं वनं गन्तुं इच्छामि। अद्य मम वनगमनात्, राजपत्नी स्वकार्यं साधयिष्यति; ततः तस्य पुत्रं भरतं अभिषेकयन्तु, चिन्तारहितम्। यदा अहं काषायवस्त्रधारी जटाधारी च वनं गच्छामि, कैकेयी मनः शान्तिं प्राप्स्यति। यस्य निर्णयः एषः जातः, यस्य मनः दृढनिश्चितम्, तस्य विचलनं न उचितम्; विलम्बं विना अहं वनवासं गमिष्यामि। सौम्य, मम वनगमनं, पूर्वदत्तं राज्यपरिवर्तनं च, भाग्यं एव दृश्यते। कैकेय्याः मम अहिताय निश्चयः कथं जातः, यदि तस्याः अभिप्रायः भाग्येन न नियतः? सौम्य, त्वं जानासि, मम मातृषु कदापि भेदः न जातः, न तस्याः वा पुत्रस्य विषये विशेषः। अतः तस्याः कठोरवाक्यैः मम अभिषेकनिरोधः, वनगमनं च, भाग्यं एव कारणं पश्यामि। गुणसम्पन्ना राजकुमारी पतिसमीपे सामान्यस्त्रीवत् दुःखं किमर्थं वदेत्? किन्तु भाग्यं, यत् अचिन्त्यम्, जीवितं न रक्षति; स्पष्टं, दुःखं तस्याः मम च आपतितम्। सौम्य लक्ष्मण, भाग्यं प्रति कः प्रतियुध्येत्, यतः कर्मणः फलम् केवलं भाग्येन दृश्यते। तपस्विनः अपि, भाग्यप्रेरिताः, दीर्घव्रतं परित्यज्य, कामक्रोधवशं गच्छन्ति। यद् यद् अयत्नपूर्वं, आकस्मिकं, प्रारम्भं विघ्नयति, तद् भाग्यस्य कार्यं निश्चितम्। एतद् ज्ञात्वा, आत्मनं संयम्य, मम अभिषेकनिरोधे दुःखं न अनुभवामि। अतः त्वं शोकं मा कुरु; मम अनुयायित्वं कृत्वा, शीघ्रं अभिषेकव्यवस्थां निवर्तय। एतेषु एव घटेषु, लक्ष्मण, अभिषेकाय यः जलः संकलितः, तेन मुनिव्रतस्नानं करिष्यामि। अथवा, राजोपकरणस्य किम् आवश्यकता? मया स्वयम् आहृतं जलं व्रतस्नानाय पर्याप्तम्। लक्ष्मण, राज्यपरिवर्तनात् दुःखं मा कुरु; राज्यं वा वनं वा, वनवासः महत् पुण्यम्। लक्ष्मणस्य मम राज्यनिरोधे न दोषः, न च मातुः; भाग्यं एव प्रवृत्तम्, न पितुः किञ्चित्, त्वं भाग्यस्य महत्त्वं जानासि। एवं रामः धर्मनिष्ठया, सौमित्रेण सह, मातरं प्रीत्यै, वनगमनाय निश्चयः कृत्वा, भाग्यं एव सर्वस्य कारणं मनसि स्थापयित्वा, अभिषेकव्यवस्थां निवर्तयित्वा, शान्तया वाचा भ्रातरं उपदिश्य, आत्मनं संयम्य, मातरं हृदयेन प्रदक्षिणं कृत्वा, वनगमनाय उद्युक्तः अभवत्।