रामस्य धर्मनिष्ठस्य, स्थिरबुद्धेः, अचलं वचः श्रुत्वा, सा महाराज्ञी कैकेयी मृत्युतः इव चेतनां पुनः प्राप्य, रामं प्रेक्ष्य पुनः वाक्यम् अब्रवीत्—"यथा तव पिता, तथा अहम् अपि तव स्वधर्मप्रेम्णा गुरुर्भवामि; अतः, पुत्र, दुःखिता अहम् त्वाम् अस्मात् न गन्तुम् अनुमन्ये। त्वया विना मम किम् आयुः, किम् वा जगत्, किम् वा अमृतस्यापि सेवनम्? जीवेषु एकः क्षणः तव सन्निधौ मम सर्वस्य लोकस्य श्रेयस्करः।" एवमर्थवतीं मातरं रामः श्रुत्वा, यथा महागजः दीपैः प्रेरितः तमसि प्रविशति, तथा सः दुःखाग्निना अधिकतरं दग्धः। तदा सः रामः, सन्निपातवशात् विवर्णां मातरं, तथा सुमित्रानन्दनं लक्ष्मणं च दुःखार्तौ दृष्ट्वा, धर्मनिष्ठः सन्, धर्म्यं वाक्यम् अवदत्—"लक्ष्मण, अहम् सदा तव भक्तिं वीर्यं च वेद्मि; किन्तु मम मतिर् यदि न ग्राह्यते, तर्हि मातरं सह मां दुःखेन न संतापय।" "सत्यं वदामि, जीवेषु धर्मः, अर्थः, कामः च धर्मफलात् एव उत्पद्यन्ते; यथाकामं पत्नी पुत्रैः सह पतिसंयुक्ता वश्यता वर्तते। सर्वे सन्निहिता येन धर्मः स्यात्, तत् एव अनुष्ठेयम्; केवलं लाभे आसक्तः जनः लोके द्विष्टः भवति, आत्मारामता च न प्रशस्यते।" "कः खलु क्रूरकर्मा, गुरुना, राज्ञा, पित्रा, ज्येष्ठेन वा यः कार्यम् उपदिष्टम्, क्रोधात्, हर्षात्, कामात् वा, धर्मविचारेण न कुर्यात्? अहम् अपि पितुः प्रतिज्ञां सम्यक् न शक्ष्यामि पूर्तुम्; सः हि अस्माकं गुरु, महाराज्ञ्याः पतिः, धर्मस्य मार्गः।" "यावत् धर्मराजः जीवति, स्वधर्मे स्थितः, तावत् महाराज्ञी कथं मां विना गच्छेत्, पतिहीनया स्त्रीवद् इह? अतः, आर्ये, वनगमनसमये मयि कोपं मा कृथाः; आशिषः दत्त्वा, मम कालपर्यन्ते, सत्येन ययातिरिव, पुनर् आगमिष्यामि।" "राज्यहेतोः महत् यशः न प्राप्नुयाम्; अल्पायुषि जीवन्ति, आर्ये, अद्य धर्मतः लघ्वीं पृथिवीं वरणोमि।" इति, मातरं प्रीत्यै चिकीर्षुः, पुरुषर्षभः, दण्डकवनगमनाय निश्चयवान्, भ्रातरम् उपदिश्य, हृदये मातरं प्रदक्षिणीकृत्य स्थितः। ततः रामः लक्ष्मणमुपसृत्य, तं प्रियं सखायं भ्रातरं च, दुःखितं विशेषेण क्रुद्धं च, दीप्तनेत्रं क्रुद्धगजपतिमिव, समीपम् आगतः। सः रामः, धैर्येण आत्मानम् निगृह्य, लक्ष्मणं समीक्ष्य शान्तया वाचा अब्रवीत्। क्रोधं शोकं च निगृह्य, धैर्येण एव आत्मानम् आधारयन्, लज्जां परित्यज्य, परमं हर्षम् आलम्ब्य स्थितः। "यत् ममाभिषेकाय यत् कृतम्, तत् सर्वम् शीघ्रं प्रतिहृत्य, कार्यं निर्वर्तय। सौमित्रे, यः यत्नः ममाभिषेकाय कृतः, सः इदानीं तस्य निराकरणाय योज्यः।" "मातरं च, या ममाभिषेककारणेन चिन्तिता, तस्याः मनः शमयाम; न हि अहम्, सौमित्रे, एकपलमपि, तस्याः संशयजनितं दुःखं सोढुं शक्नोमि। न हि मया, जानता अजानता वा, किञ्चिदपि मातृपित्रोः कदापि अप्रियम् आचरितम्।" "मम पिता सत्यम् व्रतः, सत्यपरायणः, सदा सत्ये स्थितः, केवलं परत्रभीतः निर्भयः भवेत्। यदि एषा कार्यं न क्रियते, तर्हि सत्यस्य लोपः स्यान्मम मनसि क्लेशं जनयेत्, सा च दुःखिता भविष्यति।" "अतः, लक्ष्मण, अभिषेकव्यापारं संहृत्य, अहम् इच्छामि वनं गन्तुम्। अद्य मम वनगमनेन, राज्ञ्याः कामः पूर्णः स्यात्; ततः, भरतः अभिषिक्तः, चिन्ताशून्यः भवतु।" "मया काषायवस्त्रधारणेन, जटामण्डलधारणेन च, कैकेयी शान्तिं लभेत। यद् निर्णीतम्, या च बुद्धिः दृढा, ताम् अहम् न विचालयेयम्; विना विलम्बेन वनं यास्यामि।" "प्रिय, एषः एव दैवसंयोगः मम वनगमने, पूर्वदत्ते राज्ये च विपर्यये दृश्यते। कैकेय्याः मम प्रति द्वेषबुद्धिः केन अन्यथा स्यात्, यदि न दैवेनैव नियोजिता स्यात्?" "त्वम् अपि जानासि, आर्य, मया मातृषु कदापि भेदः न कृतः, न च तस्याः वा पुत्रस्य विषये विशेषः कश्चन। अतः, या ममाभिषेकविघाताय कठोरं वाक्यम् उक्तवती, वनवासाय च, तस्याः हेतुः अन्यः न दृश्यते, दैवमेव।" "कथं राजकन्या साध्वी, साध्वाचारसमन्विता, स्वपतेः समीपे माम् दुःखयित्वा, सामान्यया स्त्रियैव वदेत्? परम्, दैवम् अचिन्त्यम्, जीवेषु अपि न किञ्चित् अवशिष्यते; स्पष्टम्, दुःखं तस्याः मम च प्राप्तम्।" "कः वा, आर्य लक्ष्मण, दैवेन सह प्रतियुध्येत, यतः यद् एव नियतम्, तत् एव कृत्यस्य परिणामः दृश्यते।" "तपसा दुष्करं कृत्यं कुर्वन्तः ऋषयः अपि, दैवप्रेरिताः, स्वव्रतान् त्यक्त्वा, कामक्रोधवशाः भवन्ति। यत् किञ्चित् अप्रत्याशितं, अचिन्तितं, आरब्धस्य च विघातकं जायते, तद् एव दैवकृतम्।" "एवं ज्ञात्वा, आत्मनैव निगृह्य, अभिषेकविघातेनापि दुःखं न अनुभवामि। अतः, त्वम् अपि, दुःखं मा कृत्सीः; त्वम् अपि मम अनुगम्य, शीघ्रं अभिषेकव्यवस्थां संहर।" एवं धर्मात्मा रामः, मातरं संतोषयितुम् उद्युक्तः, वनगमनाय निश्चयवान्, भ्रातरम् उपदिश्य, हृदये मातरं प्रदक्षिणीकृत्य, कार्याय प्रवृत्तः।