रामः मातरं समीपमुपसृत्य सान्त्वपूर्वकमुवाच—"अम्बे, यथावश्यकं सर्वं साधनं समाचिनु, शोकं च हृदि निगृहाण। मम मनः वनवासे निश्चितम्, धर्ममेव अनुसरिष्यामि।" तस्य धर्मिष्ठस्य, निश्चलस्य, अचलस्य वचांसि श्रुत्वा सा महाराज्ञी मृत्युपाशादिव विमुक्ता चेतना पुनराविन्दत्, रामं स्नेहपूर्वकं वीक्ष्य पुनरुवाच— "यथा तव पिता तव गुरुः, तथाहमपि धर्मतः स्नेहाच्च तव गुरुः एव। अतः पुत्र, मम दुःखितायाः वियोगं न अनुमन्ये। त्वया विना मम जीवनं किम्? किं वा लोकोऽयं? किं वा अमृतमपि? त्वत्सन्निधौ क्षणमपि मम सर्वजीवलोकात् श्रेयः।" मातुः करुणार्तं विलापं श्रुत्वा रामः महागज इव दीप्तदाम्ना तमसि प्रविष्टः इव, दुःखाग्निना अधिकतरं दग्धः। सः मातरं मूर्च्छितामिव, सौमित्रिं च दुःखार्तं दृष्ट्वा, धर्मनिष्ठः धर्मयुक्तं वाक्यं तत्रोचितं उवाच— "लक्ष्मण, अहं सर्वदा तव भक्तिं वीर्यं च जानामि। किन्तु मम निश्चितं न मन्यसे, तस्मात् मातृसहितः मां अतिव्यथया मा क्लिशय। अस्मिन्सर्वलोके धर्मार्थकामाः धर्मफलात् एव संभवन्ति; सर्वे तत्र, सन्देहाभावेन, स्त्रीवद्वश्या एव, या प्रियं पतिं पुत्रैः सहितं वशं गता। यत्र सर्वे संमताः, यतः धर्मः जायते, तत् एव अनुष्ठेयम्। केवलं लाभपरः जनः लोके द्विष्टः भवति, आत्मसुखमेव न प्रशंसनीयम्। कः क्रूरकर्मा, गुरु-राज-पितृ-वृद्धैः निर्दिष्टं कार्यं, क्रोधात् वा हर्षात् वा कामात् वा, धर्मविचारणानन्तरं, न कुर्यात्? पितुः प्रतिज्ञां सम्यक् पूर्तुं न शक्नोमि; सः हि अस्माकं गुरु, महाराज्ञ्या पतिः, धर्मपथस्य च नेता। धर्मराजः जीवति, स्वपथं च अनुगच्छति, कथं महाराज्ञी पतिहीना इव मया सह गच्छेत्? अतः, अयि महाराज्ञि, मया वनगमनसमये मा क्रुध्य; आशिषः प्रयच्छ, यथा काले पूर्ते अहं सत्येन ययातिरिव प्रत्यागच्छेयम्। केवलं राज्यहेतोः महतीं कीर्तिं न प्राप्नोमि; अस्मिन्संक्षिप्ते जीविते, अद्य अहं धर्मतः लघ्वीं पृथिवीं वृत्स्यामि। एवं मातरं सान्त्वयित्वा, पुरुषर्षभः, दण्डकवनगमनाय कृतनिश्चयः, सौमित्रिं सम्यक् उपदिश्य, अन्तःकरणेन मातरं प्रदक्षिणमकरोत्। ततः रामः, सौमित्रिं प्रियं भ्रातरं मित्रं च, दुःखितं क्रोधसंयुक्तं च, दीप्तनेत्रं क्रुद्धगजपतिमिव, उपसृत्य, धैर्येणात्मानं निगृह्य, समाहितः वचोऽब्रवीत्। सः क्रोधं शोकं च निगृह्य, धैर्येणैव आश्रित्य, लज्जां परित्यज्य, परमं हर्षं प्राप। "यद्यत् ममाभिषेकाय कृतं, तत्सर्वं शीघ्रं प्रतिगृह्य, कार्यं निर्वर्तय। सौमित्रे, यः प्रयासः ममाभिषेकाय कृतः, सः इदानीं तस्य निवारणाय क्रियताम्। कुर्याम यथा माता ममाभिषेककारणात् चिन्तायुक्ता न स्यात्। एषा संशयदुःखं क्षणमपि न सहिष्ये, सौमित्रे। कदापि जानता अजानता वा, मया मातृपितृणां प्रति किंचित् लघु वा अप्रियमपि न कृतम्। सत्यव्रतः सत्यपरायणः पिता मे, सदा सत्यनिष्ठः, केवलं परत्रदण्डात् भीतः, निर्भयः भवेत्। यदि एषा कार्यं न स्यात्, तर्हि सत्यनिष्ठायाः हानिः चित्ता मां बाधेत, तस्याश्च दुःखम्। अतः लक्ष्मण, अभिषेकव्यवस्थां प्रतिगृह्य, इहैव वनं गन्तुमिच्छामि। अद्य मम वनगमनेन राज्ञः भार्या स्वमनोरथं प्राप्स्यति; ततः तस्याः पुत्रं भरतं अभिषिञ्चन्तु, चिन्ताशून्यं कृत्वा। यदा अहं काषायवासाः जटामण्डलधारी च वनं गमिष्यामि, तदा कैकेयी शान्तिं लप्स्यते। यदनयत्, यच्च निष्कम्पं चित्तं तस्याः, तन्न विचालयामि; शीघ्रं वनं गमिष्यामि। भद्रे, मम वनगमनं, पूर्वदत्तस्य राज्यस्य अपहरणं च, केवलं दैवमेव द्रष्टव्यम्। कैकेय्याः मम प्रति एषा निष्ठुरा बुद्धिः दैवेनैव प्रेरिता, अन्यथा न। त्वं हि जानासि, मम मातृषु कदापि भेदो नास्ति, न च तस्यै वा तस्याः पुत्रे प्रति विशेषः। अतः, तया यदुक्तं ममाभिषेकनिवारणाय, वनवासाय च, तत्र हेतुः दैवमेव। कथं गुणसम्पन्ना राजकन्या पतिसमीपे सामान्यस्त्रिय इव मां क्लेशयेत्? परन्तु दैवं, यदचिन्त्यम्, जीवितेषु न किञ्चिद् अवशेषयति; स्पष्टं, विपत्तिः तस्यै मम च उपपन्ना। कः पण्डितो दैवेन सह प्रतियोद्धुं शक्नोति, यदा केवलं दैवेन एव सर्वस्य फलम् दृश्यते? ऋषयः अपि घोरतपसः, दैवेन प्रेरिताः, तं तपोव्रतम् उत्सृज्य, रागद्वेषवशं गच्छन्ति। यदिह अकस्मात् जायते, यच्च आरब्धस्य विघ्नं करोति, तद् एव दैवस्य कार्यम्। एवं विज्ञाय, स्वमना निगृह्य, ममाभिषेकविघ्नात् दुःखं न अनुभवामि।" एवं धर्मनिष्ठः रामः मातरं सान्त्वयित्वा, भ्रातरं चोपदिश्य, वनगमनाय कृतनिश्चयः अभवत्।