रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, स्नेहात् तं सम्बोध्य, अञ्जलिं कृत्वा, नम्रशिरा कौसल्यां पुनः संबोधितवान्। ‘‘माते! वनं प्रति गच्छन् तव अनुमतिं याचामि; त्वं मम प्राणैः बद्धा, अतः मम शुभानि कर्माणि कुरु। व्रतं समाप्य वनात् नगरे पुनः आगमिष्यामि, यथा ययातिः स्वर्गं पुनरागतः। दुःखं हृदि धारय, मा शुचः; पितृशासनं समाप्य वनात् पुनः आगमिष्यामि। पितृशासनं त्वया मया वैदेह्या लक्ष्मणेन च, सुमित्रया च, सर्वैः अनुवर्तव्यम्—एष धर्मः सनातनः। माते! यथायोग्यं वस्तूनि संगृह्य दुःखं हृदि निगृह्य, यदा मम मनः वनवासे स्थितं, धर्मेण तत् अनुवर्तव्यम्।’’ इति रामस्य धर्मयुक्तं, दृढं, अचलं वचनं श्रुत्वा, राणी मरणात् इव चेतनां पुनः प्राप्तवती, रामं दृष्ट्वा पुनः उवाच। ‘‘यथा तव पिता, तथा अहम् अपि—स्वकर्तव्येन स्नेहेन च तव गुरुः; अतः, तव प्रस्थानं न अनुमन्ये, पुत्र! दुःखेन आक्रान्ता। त्वया विना मम जीवितं किम्, वा लोकोऽपि, वा अमृतस्य रसम्? एकः क्षणः तव समीपे मम सर्वेभ्यः जीविषु श्रेष्ठः।’’ इत्येव कौसल्यायाः दुःखपूर्णं विलापं श्रुत्वा, रामः महागजः इव मशालाभिः प्रेरितः तमसि प्रविष्टः, दुःखेन दग्धः। मातरं मूर्छितामिव, सुमित्रानन्दनं च दुःखेन पीडितं दृष्ट्वा, धर्मनिष्ठः रामः धर्मयुक्तं वचनं उवाच। ‘‘लक्ष्मण! तव भक्ति वीर्यं च मया सदा ज्ञातम्; किन्तु मम निश्चयः न विचार्यते, अतः मातया सह मां दुःखेन मा क्लिश।’’ इति। ‘‘लोके धर्मः, अर्थः, कामः च धर्मफलात् दृश्यन्ते; ये तत्र सन्ति, सर्वे निःसन्देहं पत्न्या सह पुत्रैः अनुवर्तन्ते। यत्र सर्वे समागताः, तत्र धर्मः जायते; केवलं लाभे यः तिष्ठति, स लोके द्विष्टः, स्वार्थः न प्रशंस्यः। गुरुणा, राज्ञा, पित्रा, वृद्धेन वा कृतं कार्यं, कः क्रूरः स्यान्, यः तद् न कुर्यात्, क्रोधात् वा, हर्षात् वा, कामात् वा, धर्मं विचिन्त्य? पितुः प्रतिज्ञा सम्पूर्णं कर्तुं न शक्यं; स हि, पिता, गुरुः आज्ञया, राण्याः पतिः, धर्मस्य पथः। धर्मराजः जीवन् स्वपथं अनुवर्तते, तदा राणी पतिहीना इव मम सह वनं कथं गच्छेत्? माते! वनं प्रति गच्छन् मयि कुप्य मा; आशीर्वादं दत्त्वा, कालः सम्पूर्णः स्यात्, यथा ययातिः सत्येन पुनरागतः। राज्याय न केवलं कीर्तिं प्रापयितुं शक्यं; किन्तु अल्पे जीविते, अधमं भूमिं धर्मतः व्रजे।’’ इति। एवं मातरं प्रसादयितुं यतमानः, पुरुषर्षभः, दण्डकवनं प्रति प्रस्थानाय दृढनिश्चयः, लक्ष्मणं समादिश्य, हृदयेन मातरं प्रदक्षिणं कृत्वा, गन्तुं उद्युक्तः अभवत्। ततः द्वाविंशतितमं सर्गं आरभ्य, रामः लक्ष्मणं समीपं गत्वा, मित्रं भ्रातरं च, दुःखेन क्लिष्टं, विशेषतः क्रोधेन आक्रान्तं, दीप्यमाननेत्रं इव क्रुद्धगजपतिं, दृष्ट्वा, धैर्येण तं संबोधितवान्। रामः आत्मसंयमं कृत्वा, लक्ष्मणं शान्तया वाचा उवाच। क्रोधं दुःखं च निगृह्य, केवलं धैर्येण आश्रित्य, लज्जां परित्यज्य, परमं हर्षं स्वीकृतवान्। ‘‘यद् यज्ञोपवीतं मम अभिषेकाय समुपस्थापितम्, तत् शीघ्रं निवर्त्यताम्; विलम्बं विना कार्यं क्रियताम्। सौमित्रे! यद् अभिषेकाय यत्नः कृतः, सः तस्य निवारणाय प्रयुज्यताम्। मातुः मनः मम अभिषेकात् क्लिष्टं, तस्याः चिन्ता न स्थेयम्। सौमित्रे! मातुः मनसि संशयदुःखं क्षणमपि न सहनं शक्यं। न कदापि मया, जानता अजानता वा, मातृपितृभ्यां किंचित् तिरस्कार्यं वा अप्रियं कृतम्। पिता सत्यवादी, व्रतानुगः, सदा सत्यनिष्ठः, केवलं परलोकस्य भयात् निर्भयः स्यात्। यदि एषः कार्यः न कृतः, तदा सत्यं न पालितम् इति चिन्तया मनः क्लिश्येत्, तस्याः दुःखं मां व्याप्नुयात्। अतः, लक्ष्मण! अभिषेकस्य व्यवस्था निवर्त्य, वनं प्रति गन्तुं इच्छामि। अद्य मम वनगमनात्, राज्ञ्याः कार्यं सिद्धं स्यात्; ततः तस्य पुत्रः भरतः अभिषिक्तः भवतु, चिन्तामुक्तः। यदा अहं वनं गच्छामि, वल्कलवसनं जटाचूडं च धृत्वा, तदा कैकेयी मनः शान्तिं प्राप्नुयात्। यया बुद्ध्या एषः निर्णयः अभवत्, तया निश्चयेन, तस्य विचलनं न उचितम्; विलम्बं विना वनवासं गन्तव्यम्। सौम्य! मम वनगमनं, राज्यस्य निवृत्तिः, केवलं दैवेन दृश्यते। कैकेय्याः मम अहितं कर्तुं निश्चयः कथं अभवत्, यदि तस्याः निश्चयः दैवेन न नियतः? त्वं जानासि, सौम्य! मया कदापि मातृषु भेदः न कृतः, न तस्याः वा पुत्रे विशेषः। अतः, तया अभिषेकनिवारणाय वनवासाय च कठोरं वचनं यः उक्तम्, तस्य कारणं दैवात् अन्यत् न पश्यामि। गुणसम्पन्ना राजकन्या पतिसमीपे साधारणस्त्रीवत् दुःखं कर्तुं कथं वदेत्?’’ एवं रामः धर्मनिष्ठः, मातरं, भ्रातरं च, धर्मयुक्तं वचनं उवाच, दुःखं निगृह्य, धैर्यं आश्रित्य, वनगमनाय निश्चयं कृतवान्।