रामः धर्मात्मा भ्रातृस्नेहेन लक्ष्मणं समुपविश्य सस्नेहमुवाच—"वीर! पितुः मातुः ब्राह्मणस्य वा वचनप्रतिज्ञां कृत्वा धर्मनिष्ठः पुरुषः तां वृथां न लङ्घयेत्। तस्मात्, वीर! पुनः न शक्नोमि पितुः वचः उल्लङ्घयितुम्; कैकेय्या पितुर्वचनेन अहं प्रव्राजितः। अतः त्वं यः अयम् उत्तमः क्षात्रधर्मसमुत्थितोऽनुग्रहः, तम् उत्सृज्य धर्ममेव शरणं गच्छ, न तु कठोरताम्; मम मनः यथा, तथा तवापि प्रवर्तताम्।" एवमुक्त्वा भ्रातरं स्नेहेन रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, अञ्जलिं कृत्वा नम्रशिराः कौसल्यां पुनरुवाच—"माते! अत्र वनगमनसमये मामनुज्ञातुमर्हसि; त्वं मम प्राणैः बध्या, शुभानि कर्माणि कुरु। प्रतिज्ञां पूरयित्वा वनात् पुनः नगरे प्रत्यागमिष्यामि, यथा ययातिः स्वर्गात् पुनः प्रतिनिवृत्तः। मातः, दुःखं हृदि निधाय मा शोच; पितुः आज्ञां पूरयित्वा वनात् पुनरागमिष्यामि। त्वया मया वैदेह्या लक्ष्मणेन च सुमित्रया च, सर्वैः पितुः वचनं कर्तव्यम्—एष धर्मः सनातनः।" "माते! यथोचितं द्रव्यसम्भारं कुरु, दुःखं हृदि निगृह्य धैर्येण स्थित्वा; यतः मम मनः वनवासे स्थितम्, स धर्मेण अनुगम्यताम्।" इति धर्मनिष्ठं, स्थिरं, अचलं वचनं श्रुत्वा सा महिषी मृत्युसंस्थितेव चेतना पुनरालब्ध्वा रामं पश्यन्ती पुनरुवाच। "यथा तव पिता, तथा अहम् अपि तव गुरुस्ते धर्मतः स्नेहतः च; पुत्र! दुःखिता अहं त्वाम् अननुज्ञाय गन्तुम् न अनुमन्ये। त्वया विना मम किम् आयुः, किम् वा जगत्, किम् वा अमृतस्यापि रसम्? तव सन्निधौ क्षणमपि मम सर्वस्मात् प्राणिनाम् लोकात् श्रेयः।" रामः अपि मातुः करुणार्तं विलापं श्रुत्वा, महागज इव दीपिभिः प्रेरितः तमः प्रविशन्, दुःखेन अधिकतरं दग्धः। स मातरं विमूढां समीक्ष्य, सुमित्रानन्दनं च दुःखार्तं दृष्ट्वा, धर्मनिष्ठः धर्म्यं वचनं मातरं प्रति अवदत्। "लक्ष्मण! अहम् एव सदा तव भक्तिं वीर्यं च जानामि; किन्तु मम मतिरनादृत्य, त्वया च मया च मातरं दुःखेन न पीडयेत्।" "इह लोके धर्मार्थकामाः सर्वे धर्मफलोत्पन्ना दृश्यन्ते; ये तत्र सन्ति, ते सर्वे स्त्रीवत्, तस्याः प्रियाया अनुशासने स्थिताः। यत्र सर्वे संयुज्यन्ते, यतः धर्मः प्रवर्तते, तदनुसरणीयम्; केवलं लाभपरः लोके द्विष्यते, स्वार्थः न प्रशंस्यः।" "गुरुणा, राज्ञा, पित्रा, वृद्धेन वा यो युक्तं कर्तव्यं प्राप्नोति, सः क्रूरः सन् किम् न कुर्यात्? क्रोधात्, हर्षात्, कामात् वा धर्ममालोक्य। पितुः प्रतिज्ञां यथावत् पूर्णतया कर्तुं न शक्नोमि; स हि अस्माकं गुरुर्भार्या-पतिः धर्मपथः च।" "राजा धर्मात्मा जीवन् एव स्वपथं चरन्, कथं राज्ञ्याः मया सह गमनम् इह स्यात्, विधवा इव स्त्री? अतः मम वनगमने मयि त्वयि च रोषं मा कृथाः; आशिषः ददातु, यथा काले समाप्य सत्येन ययातिरिव प्रतिनिवर्ते।" "राज्यस्यार्थे नाहं महतीं कीर्तिम् इच्छामि; अल्पायुः अस्मिन्नेव दिने, अहं क्षुद्रां मेदिनीं वृणे, न तु धर्मविप्रतिपत्त्या।" इति मातरं प्रीत्यै सम्प्रेष्य, स पुरुषर्षभः दण्डकान् प्रति गन्तुम् उद्यतः, भ्रातरं समादिश्य, हृदि मातरं प्रदक्षिणीकृत्य स्थितः। ततः रामः, लक्ष्मणं प्रियं मित्रं भ्रातरं च, दुःखेन संतप्तं, क्रोधेन च विशेषतः दीप्तेक्षणं गजपतिमिव, समीपमुपेत्य, धैर्येण स्वात्मानं निगृह्य, लक्ष्मणं सम्बोध्य उवाच—"सौमित्रे! ममाभिषेकाय यत्किञ्चित् कृतं सर्वं शीघ्रं निवर्तय; कार्यं विलम्बं विना कुरु। यः ममाभिषेकाय यत्नः कृतः, सः तस्य निवृत्तये क्रियताम्।" "यत्नं कुर्याम, यथा जनन्याः मनः ममाभिषेकात् व्याकुलं न स्थास्यति। सौमित्रे! मम मनसि सन्देहजन्यं दुःखं क्षणमपि न सहिष्ये। न हि मया कदापि मातृपित्रोः जानता अजानता वा किंचित् किञ्चित् अप्रियं कृतम्। मम पिता सत्यव्रतः, सत्यानुरागी, सदा सत्यनिष्ठः, केवलं परत्रभीतः निर्भयः स्यात्।" "यदि एष कार्यं न क्रियते, तर्हि सत्यस्य लोपः चिन्त्यः, तेन मम मनः क्लेशं प्राप्नुयात्, तस्याश्च दुःखम्। तस्मात्, लक्ष्मण! अभिषेकव्यापारं निवर्त्य, अहं वनं गन्तुम् इच्छामि।" "अद्य मम वनगमने, राज्ञ्याः कार्यं साधितं भविष्यति; ततः सा निरुत्सुका पुत्रं भरतम् अभिषिञ्चन्तु। यदा अहं काषायवस्त्रधारी जटामण्डलधारी च वनं यास्यामि, कैकेयी मनसि शान्तिं लप्स्यते। यदर्थं एष निर्णयः जातः, या च बुद्धिः, तां न विचालयामि; अहं शीघ्रं वनं गमिष्यामि।" "सौम्य! केवलं दैवमेव मम वनवासे, पूर्वे दत्ते राज्ये च प्रतिनिवृत्ते, कारणं द्रष्टव्यम्। किं कैकेय्या मम प्रति द्वेषबुद्धिः जाताऽन्यथा? यदि न दैवेनैव तदनुग्रहीता स्यात्?" एवं धर्मनिष्ठः रामः भ्रातुः, मातुः, धर्मस्य च पालनाय, कृतनिश्चयः, सर्वान् शमयन्, वनगमनाय मनसा स्थितः।